लकारार्थविचारे कृतौ कृर्तरि वा तच्छक्तिसमीक्षणम् - Regmi, Bhola Narayan (AWADHARANA, 2025)
वेदस्य षडङ्गेषु मुखमिव मुख्यत्वाद् व्याकरणं प्रधानं विद्यते । तत्र मुख्यतत्त्वस्य कारणमपि 'काणादं पाणिनीयञ्च सर्वशास्त्रोपकारकम्' इति सर्वसिद्धान्तस्य सिद्धत्वात् । अतो व्याकरणशास्त्रं सर्वैरपि संस्कृतजिज्ञासुभिरनिवार्यत्वेन पठ्यते पाठ्यते च सर्वत्र संस्कृताध्ययनस्थलेषु । वर्तमाने प्रसिद्धस्य व्याकरणशास्त्रस्य पठने पाठने च द्विधा व्यवस्था प्रसिद्धा वर्तते । एका आरोहा , अपरा चावरोहा , आरोहाया नाम प्राचीनव्याकरणं वर्तते । अवरोहायाश्च नाम नव्यव्याकरणं विद्यते । नव्यव्याकरणस्य परम्परायाम् प्रक्रिया - परिष्कार- दर्शनपक्षस्य च भेदान दृश्यन्ते । प्रक्रियाया आरम्भक्रमे रामचन्द्राचार्येण प्रणिता प्रक्रियाकौमुदी भट्टोजीदीक्षितस्य वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदी वरदराजाचार्यस्य मध्यसिद्धान्तकौमदी लघुसिद्धान्तकौमुदी च प्रसिद्धा ग्रन्था विलसन्ति । तेषु भट्टोजिदीक्षितेन सिद्धान्तकौमुद्यां संज्ञा- सन्धि - षड्लिङ्ग - अव्यय - स्त्रीप्रत्यय -कारक - समास -तद्धित - तिङन्त - प्रत्ययमाला - आत्मनेपद - परस्मैपद - भावकर्म -कर्मकर्तृप्रक्रिया- लकारार्थ - कृदन्त - उणादि - वैदिक - स्वर -फिट् - लिङ्गानुशासनरूपेण प्रकरणानां विभाजनं वर्तते । इयं नव्यस्य व्यवस्था वैज्ञानिकी वर्तते , यतो हि प्रथमं तावत् संज्ञाप्रकरणादेव ज्ञायते यतो हि संज्ञिनो ज्ञानर्थं प्रथमं संज्ञायाः (नाम्नः) ज्ञानमेव आवश्यकं विद्यते । सुबन्तानां निरूपणात् पश्चात् अव्यय - स्त्रीप्रत्यय - कारकः - तद्धितानां निरूपणानन्तरं तिङन्तप्रकरणं विद्यते, तदपि समुचितमेव विद्यते । सर्वेषां सुबन्तानां सहकारित्वात् । 'अपदं न प्रयुञ्जीत' इति भाष्यसिद्धान्तस्य लोके शास्त्रे च सिद्धत्वात् , अपि च 'सुप्तिङन्तं पदम्' इत्यनुशासनात् सुबन्तानां निरूपणान्तरं तिङन्तानां निरूपणावसरे तिबादि - ङान्तघटक - दशप्रत्ययेषु तिङ्पदस्य 'आदिरन्त्येन सहेता' इति पाणिनिसङ्केतसम्बन्धेन शक्त्या तेषां स्थानिनां लडादीनां -दशलकाराणां के के अर्थाः पुनश्च लकाराणां शक्तिनिर्धारकस्य 'लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः' इति सूत्रेण कर्तरि कर्मणि भावे च सङ्केतिता अर्थाः सन्ति । तेषु सकर्मकाणाम् अकर्मकणाम् च धातूनां निर्धारणपूर्वकमेवार्थाः संसाधिताः, तत्र व्याकरणशास्त्रं सर्वशास्त्रोपकारकमेतद् विषये नैयायिकानां मीमासकानां तथा चाऽन्येषामपि विभिन्नानां शास्त्रकाराणां दार्शनिकानां विभिन्नानि मतानि सन्ति । तिबादीनां स्थानित्वेन निर्धारितानां लकाराणां नैयायिकैः कृतौ शक्तिः स्वीक्रियते परन्तु वैयाकरणा तद् न मन्यते अपि तु स्वमतं कर्तरि स्थापयितुं का वाचो युक्तिरिति विषयमादाय परमतखण्डनपूर्वकं स्वमतस्थापनमत्र क्रियते ।