पाणिनीय व्याकरणमा वैकल्पिक नियमको व्यवस्था - Dhakal, Mati Prasad (Bharatpur Pragya: Journal of Multidisciplinary Studies, 2026)
पाणिनीय व्याकरणमा नित्य रूपमा प्रवृत्त हुने नियमको बाहुल्य रहे पनि अन्य मतको समेत सम्मान गर्नका लागि एक पक्षमा प्रवृत्त हुने र अर्को पक्षमा प्रवृत्त नहुने वैकल्पिक नियमहरूको समेत व्यवस्था गरिएको छ । तदनुसार संज्ञा, परिभाषा आदि ६ प्रकारका सूत्रहरूमध्ये विधि सूत्रहरू सबैभन्दा बढी रहेका छन् र तीमध्ये धेरैजसो निमयको प्रवृत्ति नित्य रूपमा र थोरैजसो नियमको प्रवृत्ति वैकल्पिक रूपमा हुन्छ । वैकल्पिक रूपमा प्रवृत्त हुने सूत्र तथा वार्तिकहरूमा वा, विभाषा, विभाषित, अन्यतरस्याम्, उदीचाम्, प्राचाम्, एकेषाम्, एके, बहुलम्, विकल्प एवं ऋषिबोधक आपिशलि, काश्यप, गाग्र्य, गालव, चाक्रवर्मण, भारद्वाज, शाकटायन, शाकल्य, सेनक, स्फोटायन र पौष्करसादि शब्दको उल्लेख र अनुवर्तन गरिएको हुन्छ । तीमध्ये विभाषा, वा, अन्यतरस्याम् र बहुलम् शब्दका माध्यमले वैकल्पिक मतको व्यवस्था गरिएका नियमहरूको सङ्ख्या बढ्ता रहेको छ भने ऋषिबोधक, उदीचाम्, विभाषित, प्राचाम्, एकेषाम्, एके र विकल्प शब्दका आधारमा वैकल्पिक मतको व्यवस्था गरिएका नियमहरूको सङ्ख्या तुलनात्मक रूपमा न्यून रहेको छ । यहाँ पाणिनीय व्याकरणका यिनै वैकल्पिक शब्दको ३७७ सूत्रमा उल्लेख गरेर, २९४ सूत्रमा अनुवर्तन गरेर तथा ७३ वार्तिक र ५ भाष्येष्टिमा उल्लेख गरेर पाणिनि, कात्यायन र पतञ्जलिका ७४९ वटा वैकल्पिक मतको आगमन विधिसहित वर्णनात्मक विधिका आधारमा चर्चा गर्दै पूर्ववर्ती र समकालिक संस्कृत व्याकरणका मान्यतालाई समेत अवलम्बन गरी पाणिनीय व्याकरणका नियम र प्रयोगको विश्लेषणात्मक निष्कर्ष प्रस्तुत गरिएको छ ।