वक्रोक्तिका प्रकार र नेपाली लोककविता Bakroktika Prakar a Nepali Lokkabita - भट्टराई Bhattarai, ध्रुवप्रसाद Dhurbaprasad (Curriculum Development Journal, 2020)
वक्रोक्ति सिद्धान्त पूर्वीय साहित्यको एक प्रसिद्ध सिद्धान्त हो । काव्यमा वक्रोक्तिको आवश्यकता रहेको धारणा भरतमुनिदेखिका सबै मनीषीले राखेको देखिए पनि वक्रोक्तिलाई काव्यविश्लेषणको सैद्धान्तिक आधार दिने चिन्तक दसौँ शताब्दीको उत्तरार्धका कुन्तक हुन् । कुन्तकका अनुसार वक्रोक्ति भनेको विशिष्ट प्रकारको कथन हो र विशिष्ट कथन भनेको कविको विदग्धतापूर्ण अर्थात् चतुरतापूर्वकको कथन हो । यस प्रकारको विशेष कथनबाट सहृदयीहरूको हृदय आह्लादित हुने भएकाले वक्रोक्तिलाई काव्यको आत्मा मानिन्छ । विशेष प्रकारको कथनका लागि वर्ण, पद, वाक्य, प्रकरण तथा समग्र प्रबन्धमा विदग्धतापूर्ण कथनको आवश्यकता पर्दछ । यीमध्ये कुनैमा त्रुटि वा दोष देखिएमा त्यसले समग्र काव्यको आह्लादकत्वमा क्षति पु¥याउँछ । त्यसैले काव्य सर्वाङ्ग विदग्धतापूर्ण कथनमा आबद्ध हुनुपर्दछ । साहित्यमा यसलाई पूर्णपालना गर्ने प्रयास गरिएको पनि हुन्छ । तर लोकसाहित्यसर्वसाधारण जनताको स्वतःस्फूर्त रूपमा प्रस्तुत हुने मौखिक अभिव्यक्ति भएकाले सिद्धान्तको अनुसरणलाई खासै महङ्खव दिइँदैन । त्यसैले लोकसाहित्यको एक भेद मानिने लोककवितामा पनिसिद्धान्तअनुरूपको कथन आवश्यक मानिदैन । तापनि यिनमा लोककविको सहज प्रतिभाको उच्छलन पनि यत्रतत्र छचल्किएकै पाइएको छ । समाजमा प्रचलित लोककविताको विदग्धतापूर्ण कथनका सन्दर्भबाट अध्ययन गर्दै जाँदा कतिपय लोककवितामा वक्रोक्ति सिद्धान्तले मानेका वर्ण, पद, वाक्य आदि भेद र यिनका भेदोपभेदको उपस्थिति रहेको देखिन्छ । लोककवितामा भाव अनुकूलको वर्णको प्रयोग, धातु वा प्रातिपदिकको अर्थपूर्ण प्रयोग, सामान्य भन्दा अलौकिक वा चमत्कारजनक वाक्यको प्रयोग लगायत वक्रोक्ति सिद्धान्तले मानेका विदग्धतापूर्ण अर्थात् चतुरतापूर्वकको कथन भएको देखिन्छ । यस आधारमा लोककविताका प्रयोक्ता सर्वसाधारण भए पनि उनीहरूको सहज प्रतिभाले लोककवितालाई विशिष्टता प्रदान गरेका छन् र यिनले सहृदयीहरूको हृदयलाई आनन्दातिरेक तुल्याएका छन् भन्ने निष्कर्ष यस लेखमा निकालिएको छ ।