घरपैँचो’ लोककथामा पारिस्थितिक प्रणाली - Gyawali, Shiva Saran (Dhaulagiri Journal of Contemporary Issues, 2026)
प्रस्तुत लेखले गुल्मी जिल्लामा प्रचलित लोककथा ‘घरपैँचो’ को पर्यावरणीय पारिस्थितिक प्रणालीको विश्लेषण गरेको छ । लोककथाको पर्यावरणीय पारिस्थितिक प्रणालीको मूल्याङ्कन गर्नु लेखको उद्देश्य बनेको छ । गुल्मी जिल्लाका लोककथाका बारेमा होमनाथ सापकोटा, दधिराम पन्थी, सञ्जु कणेल, शिवशरण ज्ञवालीले अध्ययन गरेका भए पनि पर्यावरणीय पारिस्थितिक प्रणालीको पूर्ण अध्ययन भने गरेको पाइँदैन । यसैले गुल्मी जिल्लाका लोककथाको पर्यावरणीय पारिस्थितिक प्रणालीको अध्ययनका क्षेत्रमा रिक्तता रहेको छ । त्यो रिक्तताको परिपूर्ति गर्नका लागि पर्यावरणीय समालोचना सिद्धान्तलाई आधार बनाइएको छ । पर्यावरणीय समालोचनाको पारिस्थितिक प्रणालीसम्बन्धी अवधारणाका आधारमा लेख तयार पारिएको छ । लेखका लागि सामग्रीको सङ्कलन पुस्तकालय र क्षेत्रकार्यका आधारमा गरिएको छ । सङ्कलित सामग्रीको अध्ययन वर्णन, व्याख्या र विश्लेषण विधिका आधारमा गरिएको छ । ‘घरपैँचो’ लोककथाको पारिस्थितिक प्रणाली जीव र निर्जीव पक्षका बिचको अन्तर्सम्बन्ध, जीवको शक्तिको रूपान्तरण र जल तथा थलजस्ता वासस्थानका कारण सन्तुलित रहेको पाइन्छ । लोककथामा मानवीय र मानवेतर पात्र तथा भौतिक तत्त्व एक आपसमा अन्तर्सम्बन्धित रहेका छन् । लोककथामा राजकुमारकी श्रीमतीको शक्तिको रूपान्तरण भएको छ । लोककथाका मानव र मानवेतर जीवहरूको वासस्थान स्थल र जल बन्न पुगेको पाइन्छ । राजकुमारी श्रीमतीले पारिस्थितिक प्रणाली असन्तुलित बनाउन खोज्दा स्वयं दण्डित हुनुपरेको छ । ऊ दण्डित भए पछि पारिस्थितिक प्रणाली सन्तुलित बन्न पुगेको छ । लोककथा पर्यावरणीय पारिस्थितिक प्रणालीको चित्रण दृष्टिले उत्कृष्ट रहेको छ ।