यमपुरीको महल उपन्यासमा डायस्पोरा - Bhujel, Gyan Bahadur (GS WOW: Wisdom of Worthy Research Journal, 2025)
प्रस्तुत लेखमा होमनाथ सुवेदीद्वारा रचित यमपुरीको महल उपन्यासलाई डायस्पोराको सिद्धान्तमा विश्लेषण गरिएको छ । डायस्पोरा उत्तरआधुनिक युगमा विकसित भएको अन्तर्विषयक समालोचना पद्धति हो । विश्व साहित्यको परिवेश र परिधि अत्यन्तै तीव्र गतिले बदलिँदै जाँदा नेपाली साहित्यले पनि त्यसलाई पछ्याउँदै अघि बढेको छ । त्यही अनुरूप नेपाली साहित्य आकाशमा डायस्पोरा पनि मौलाउँदै गएको छ । डायस्पोरामा बस्ने मानिसहरूले आफ्नो भाषा, धर्म, संस्कृति, स्वदेश र स्वजनलाई माया मार्न पनि सक्दैनन् र उतैको संस्कृतिलाई स्वीकार गर्न पनि सक्दैनन् । त्यसैले उनीहरू दुई ढुङ्गाको तरुल झैँ बन्न विवश बनेका हुन्छन् । हामी विभिन्न कारणले विदेमा गए तापनि सधैँका लागि उतै बस्नु हुँदैन । विदेशमा रुखबाट पात टिपे झैँ पैसा टिप्न पाइन्छ कि भन्ने मानसिकताबाट हामी मुक्त हुनुपर्छ । विदेशी भूमिमा हामीले सुखले पैसा कमाउन सक्दैनौँ । अरूको हेपाइ खाएर बस्नुपर्छ । आफ्नो अस्तित्व र पहिचान गुमाउन बाध्य बन्नुपर्छ । स्वदेशमा जस्तो स्वतन्त्रता विदेशमा पाइँदैन । मानवीय भावना, एकता र मेलमिलाप पनि कमै पाइन्छ । धेरै ठुलो सपना बुन्दा कहिलेकाहीँ आफूसँग भएको कुरा पनि गुमाउन पुगिन्छ । त्यसैले आफूमा जे जति छ त्यसैमा सन्तुष्ट भई स्वर्गीय आनन्द लिनुपर्छ । सपनाको महल बनाउँदा घर न घाटको पनि बन्न सकिन्छ । ठुलठुला सपना बोकेर विदेशी भूमिमा जाँदा र त्यहाँ अवसर नपाउँदा यमपुरीको महलको पात्र प्रेमले झैँ नारकीय जीवन विताउन बाध्य हुनुपर्छ । हामीले आफ्नै देशलाई स्वर्ग मान्नुपर्छ । नेपाली समाजमा भएका वर्गीय विभेदलाई हटाएर समतामूलक स्वच्छ समाजको निर्माण गर्नुपर्छ भन्ने विचार यस उपन्यासमा व्यक्त गरिएको छ ।