ज्ञानदिप Gyandeep is a peer reviewed journal published by the Nepali Department, Mahendra Multiple Campus, Dharan, Nepal. It focuses on Nepali language and literature.
Nepali Department, Mahendra Multiple Campus
मृत्युपछिको अभिव्यञ्‍जना कवितामा भाव वा विचार पक्ष
प्रस्तुत लेख बालकृष्ण समद्वारा रचना गरिएको साझा कविता सङ्ग्रह (२०५५) मा सङ्ग्रहित मृत्युपछिको अभिव्यञ्‍जना कवितामा व्यञ्‍जित भाव वा विचार पक्षको विश्‍लेषण गर्ने उद्देश्यमा केन्द्रित रही तयार पारिएको छ । यो लेख गुणात्मक अनुसन्धान ढाँचामा आधारित रहेको छ । यस लेखमा मृत्युपछिको अभिव्यञ्‍जना कविताको मुख्य भाव वा विचारपक्षलाई कवितामा के कसरी अभिव्यक्त गरिएको छ भन्‍ने मुख्य समस्या उठाई यो लेख ती समस्याहरूको प्राज्ञिक समाधान गर्दै कवितामा व्यञ्‍जित मुख्य आशयको विश्‍लेषणमा केन्द्रित रहेको छ । यसमा समको मृत्युपछिको अभिव्यञ्‍जना कवितालाई प्राथमिक स्रोतका सामग्रीका रूपमा लिई सूक्ष्म पठन विधिका माध्यमबाट प्राप्त मुख्य आशय,भाव र विचार पक्षलाई लिइएको छ । यस लेखमा कविताको विधागत स्वरूप एवम् सैद्धान्तिक पक्षलाई अर्थात् प्रस्तुत कविताको अध्ययन, विश्‍लेषणका क्रममा यसका बारेमा लेखिएका प्राप्त पुस्तकालयीय स्रोतका सामग्रीहरूलाई द्वितीयक स्रोतसामग्रीका रूपमा उपयोग गरिएको छ । कवितामा उल्लिखित विषयवस्तुका माध्यमबाट जन्मलाई जसरी स्वीकार्छौँ मृत्युलाई पनि त्यसरी नै स्वीकार्नु पर्छ किनकि संसारमा भएका सबै वस्तु अस्थायी हुन् भने मृत्यु स्थायी हो भन्‍ने निष्कर्ष यस लेखबाट प्राप्त भएको छ । प्रस्तुत कवितामा परिष्कारपूर्ण बौद्धिक शिल्पको प्रयोग गरी कविले नाटकीय शैलीमा स्वैरकल्पनाको समेत प्रयोगबाट मृत्युपछिको अवस्थाकै भावभूमिमा मृत्युसम्बन्धी आफ्नो विचार के कसरी प्रस्तुत गरेका छन् भन्‍ने कुरालाई यस लेखमा प्रस्तुत गरिएको छ । जन्म र मरणको जञ्‍जालबाट माथि उठेर मोक्षको मार्ग पहिल्याउनु पर्छ भन्‍ने मुख्य आशय मृत्युपछिको अभिव्यञ्‍जना कविताको भाव वा विचारपक्षको विश्‍लेषणबाट प्रस्तुत गरिएको छ । उक्त वैचारिक निष्कर्ष प्रदान गर्नसक्नु नै यस लेखको महत्त्वपूर्ण प्राप्ति हो ।
माध्यमिक तहको नेपाली भाषा पाठ्‍यक्रममा समाविष्‍ट रूपक विधा
माध्यमिक तहमा नेपाली विषयअन्तर्गत रूपक विधाको शैक्षणिक प्रयोजनमा आधारित यस अध्ययनमा रूपक शिक्षणको मुख्य प्रयोजन हाउभाउसहितको बोलाइ सिप रहेको कुरा सुनिश्‍चित गरिएको छ । रूपक विधाअन्तर्गत माध्यमिक तहको पाठ्‍यक्रम २०७८ (कक्षा ९ र १०) नेपाली विषयमा समावेश गरिएको संवाद, वक्तृता, वादविवाद, मनोवाद र एकाङ्‍की उपविधालाई लिइएको छ । यस अनुसन्धानका सन्दर्भमा मूल उद्देश्य माध्यमिक तहको नेपाली भाषा पाठ्‍यक्रममा समावेश गरिएका रूपक विधाको शैक्षणिक प्रयोजनको विश्‍लेषण गर्नु हो । प्रस्तुत लेख तयारीका क्रममा प्राथमिक सामग्रीका रूपमा वर्तमान माध्यमिक तहको पाठ्‍यक्रमलाई लिइएको छ भने द्वितीयक सामग्रीका रूपमा पुस्तकालयीय अध्ययनबाट प्राप्त सामग्रीको प्रयोग गरिएको छ । सामग्री विश्‍लेषण गर्दा व्याख्यात्मक विधिको प्रयोग गरी निष्कर्ष निकालिएको छ । यसरी नेपाली भाषा पाठ्‍यक्रमको मुख्य प्रयोजन भनेकै सुनाइ, बोलाइ, पढाइ र लेखाइजस्ता भाषिक सिपको शिक्षण गर्नु हो । त्यसका लागि विभिन्‍न विधाहरू समावेश गरिएको छ । त्यसमा पनि रूपक विधाको मुख्य प्रयोजन भनेकै हाउभाउ सहितको बोलाइ शिक्षण हो । यसरी रूपक विधाको सामान्य प्रयोजन सम्पूर्ण भाषिक सिपको प्राप्ति भए पनि यसको उपविधाअनुसार प्रयोजन पनि विशिष्ट हुन्छ । यसरी प्रयोजन फरक फरक हुने भएकाले भाषिक सिपको प्रभावकारी शिक्षणका लागि विभिन्‍न विधा र उपविधाहरूको शिक्षण गरिनु पर्छ भन्‍ने निष्कर्ष यस लेखमा प्रस्तुत गरिएको छ ।
प्रस्तुत लेख मातृभाषाको आवश्यकताको विश्‍लेषणमा केन्द्रित रहेको छ । गुणात्मक अनुसन्धानका ढाँचामा आधारित रही तयार पारिएको यस लेखमा स्थलगत अध्ययन तथा पुस्तकालयीय स्रोतका सामग्रीहरूको विश्‍लेषण गरी निष्कर्ष निकालिएको छ । कक्षाकोठामा विविध मातृभाषी समुदायका बालबालिकाहरू आउँछन् । आफ्नो मातृभाषाको प्रभावका कारण प्रायः उनीहरू धेरैले नेपाली भाषामा बारम्बार त्रुटिहरू गरिरहन्छन् । बोलाइ र लेखाइमा अशुद्ध रूपको प्रयोग गर्छन् । यसमा शिक्षकले विद्यार्थीहरूलाई मात्र एकतर्फी रूपमा कमजोर ठान्छन्; परीक्षामा विद्यार्थीहरू असफल हुन्छन् । यथार्थमा विद्यार्थीहरू विद्यार्थीहरू जान्दैनजान्‍ने अर्थात् कमजोर कहिल्यै हुँदैनन् । उनीहरूको सिकाइप्रवृत्तिका बारेमा शिक्षक स्वयम् जानकार हुन नसक्दा यो समस्या आएको देखिन्छ । यही कारणले यस लेखमा बालबालिकालाई कुन माध्यम भाषाका माध्यमबाट शिक्षा दिनु उपयुक्त्त हुन्छ भन्‍ने समस्यामा केन्द्रित रही यो लेख तयार पारिएको छ । प्राथमिक तथा द्वितीयक स्रोतका सामग्रीहरूको प्रयोग गरिएको यस लेखमा विद्यार्थीहरूले दोस्रा भाषालाई माध्यम भाषाका रूपमा प्रयोग गर्दा कुनै विषयको अध्ययन त्यसमा कमजोर हुने भएकाले प्रारम्भिक शिक्षा मातृभाषामा नै दिनुपर्छ भन्‍ने निष्कर्ष प्राप्त भएको छ ।
तिउरीको फूल, पायरियाको गन्ध कथामा सीमान्तीयता
प्रस्तुत आलेख पारिजातद्वारा लेखिएको ‘तिउरीको फूल, पायरियाको गन्ध’ कथामा चित्रित सीमान्तीयताको अध्ययनमा केन्द्रित छ । यस कथामा प्रयुक्त पात्रहरू विविध कारणले सीमान्तीकृत भएको पाइएकाले तिनीहरूको विश्‍लेषण यस लेखमा गरिएको छ । सीमान्तीयताको सैद्धान्तिक आधार निर्माण गरी पाठपरक विश्‍लेषण विधिमा लेखिएको यस लेखमा कथाभित्र रहेको लैङ्‍गिक तथा वर्गीय सीमान्तीकृत समुदायप्रति प्रभुत्वशाली वर्गको दृष्टिकोण र व्यवहारको अध्ययन गरी कथाको विश्‍लेषण गरिएको छ । विशेषगरी ‘तिउरीको फूल, पायरियाको गन्ध’ कथामा घरबारविहीन बनाइएर बेवारिसे रूपमा बाटामा फालिएकी कथाकी प्रमुख नारी पात्र लाटी मात्र होइन, घरभित्रका नारीहरू पनि पुरुषको भोगविलासको साधन बन्‍न बाध्य भएका छन् । सुरक्षाका लागि खटिएका पुलिस प्रशासनबाटै लाटी बलात्कृत हुनुले राज्यबाट नै महिला असुरक्षित भएका तथ्य प्राप्त भएका छन् । कथामा नारीले लैङ्‍गिक तथा वर्गीय रूपमा सामाजिक न्याय प्राप्त गर्न नसकेकाले सीमान्तीकृत हुनपरिरहेको छ । यसको मुख्य कारणमा पितृसत्तात्मक सामाजिक संरचना र विभेदकारी आर्थिक संरचना मुख्य जिम्मेवार रहेको ठहर्‍याउदै त्यसको निराकरण हुनुपर्ने आशय कथाकारको रहेको निष्कर्ष यस अध्ययनबाट प्राप्त भएको छ ।
अरूण उपत्यकामा प्रचलित नेपाली लोकगीतमा ज्योतिष
अरुण उपत्यकामा प्रचलित लेपाली लोकगीतमा प्रयुक्त ज्योतिष चिन्तनको विश्‍लेषण गर्नु यो लेखको मूल विषय हो । सङ्खुवासभा जिल्लाको तुम्लिङटार केन्द्र भएको अरूण उपत्यकामा भोजपुर र धनकुटा जिल्लाका समेत केही स्थानीय तहरू पर्दछन् । लोकगीतले सम्पन्‍न यो उपत्यकामा प्रचलित अनेकौँ भाका र ती गीतका गायक एवम् सङ्‍कलकहरू विश्‍वभर छरिएका नेपालीहरू माझ प्रिय रहेका छन् । लोकगीत जनजिब्राका माध्यमबाट मौखिक रूपमा पुस्तान्तरण हुँदै आएका लोकसाहित्यिक वस्तु हुन् । पूर्वीय शास्त्रहरूमा कालको गणनालाई ज्योतिष नाम दिइएको छ । काल गणनाका साथ ज्योतिषले शकुन तथा फलादेश र जातकको जन्मकुण्डलीका आधारमा पूर्वजन्म, वर्तमान अवस्था अनि भविष्यका फलहरूको समेत विवेचना गर्दछ । ज्योतिष लोक साहित्यिक नभएर शास्त्रीय विषय हो । प्रस्तुत लेखमा अरूण उपत्यकामा प्रचलित लोकगीतलाई प्राथमिक सामग्रीका रूपमा र ज्योतिषशास्त्रसँग सम्बन्धित सामग्रीलाई द्वितीयक स्रोतका सामग्रीका रूपमा उपयोग गरिएको छ । प्रस्तुत लेखमा अरूण उपत्यकामा प्रचलित लोकगीतमा शास्त्रीय विषयको ज्योतिषका के कस्ता पदावली, पारिभाषिक शब्द तथा मान्यताहरू पाइन्छन् भन्‍नेविषयको खोजी गरिएको छ । लेखमा विश्‍लेषण विधिको अवलम्बन गरी अरूण उपत्यकामा प्रचलित लोकगीतहरूले ज्योतिषीय अवधारणालाई पनि विषय बनाएकान छन् भन्‍ने निष्कर्ष निकालिएको छ ।
कुलुङ र नेपाली भाषाका व्याकरणिक कोटिमा व्यतिरेक
यस लेखमा कुलुङ र नेपाली भाषाका व्याकरणिक कोटिमा पाइने भिन्‍नताको अध्ययन गरिएको छ । कुलुङ नेपालमा मातृभाषाका रूपमा प्रयोगमा रहेको किरात वर्गको भाषा हो । यो भोट चिनिया परिवारअन्तर्गत पर्दछ भने बहुसङ्ख्यक नेवालीहरूले सम्पर्क भाषाका रूपमा प्रयोग गर्दै आएको र नेपालको संविधानले समेत सरकारी कामकाजको भाषाका रूपमा परिभाषित नेपाली भाषा भारोपेली परिवारअन्तर्गत पर्ने भाषा हे । नेपालमा पहिलो भाषाका रूपमा जुनसुकै भाषाको प्रयोग गरे पनि दोस्रा भाषाका रूपमा नेपाली भाषा सिक्नै पर्ने बाध्यता रहेको छ । यस सन्दर्भमा दोस्रा भाषाका रूपमा नेपाली भाषा सिक्दा कुलुङ मातृभाषी सिकारुलाई केकस्ता कठिनाइ आइपर्छन् भन्‍ने विषयमा केन्द्रित भई यो लेख तयार पारिएको हो । पुस्तकालयीय स्रोतका सामग्रीहरूका साथै आफ्नै भाषिक ज्ञानको प्रयोग गरी तयार पारिएको यो लेख गुणात्मक ढाँचामा आधारित छ । यसमा कुलुङ भाषाका व्याकरणिक कोटिको परिचयसहित नेपाली भाषाका व्याकरणिक कोटि दिइएको छ । यस सन्दर्भमा जातीय परिचयअन्तर्गत नामकरण, जनसंख्या र बसोवास क्षेत्रको जानकारीसहित भाषिक परिचय बताइएको छ । भाषिक परिचयअन्तर्गत पारिवारिक अवस्था र व्याकरणिक कोटिको वर्णन गरिएको छ । प्राय सबै व्याकरणिक कोटिहरूमा कुलुङ र नेपाली भाषामा व्यतिरेकता रहेको निष्कर्ष यस लेखबाट प्राप्त भएको छ ।
प्रस्तुत लेखमा कथातत्वअन्तर्गतको संरचनात्मक दृष्टिबिन्दुका कोणबाट भवानी भिक्षुका मनोवैज्ञानिक र सामाजिक यथार्थवादी कथाको विश्‍लेषण गरिएको छ । लेखकीय विचारलाई कृतिका माध्यमबाट पाठकसमक्ष उपस्थित गर्ने पद्धति हो अर्थात् कृतिमा कथयिताले कथावाचनका लागि बस्न रोजेको ठाउँ नै दृष्टिबिन्दु हो । यसमा सर्वेक्षण, सूक्ष्म पठन तथा पाठविश्‍लेषणको विधि प्रयोग गरी विश्‍लेषणात्मक विधिमार्फत् निष्कर्ष प्रस्तुत गरिएको छ । नारी, पुरुष विभिन्‍न उमेर तथा स्तरका सहभागीहरूको मानसिक, व्यावहारिक तथा क्रियाकलापगत आवेग र संवेग तथा मनस्थितिलाई प्रस्तुत गरिएको यिनका कथामा मूलतः तृतीय पुरुष सर्वज्ञको हस्तक्षेपी दृष्टिबिन्दुको उपस्थापन गरिएको छ । दृष्टिविन्दुको विशिष्ट र कुशल संयोजन गरिएका यिनका कथामा मनोविज्ञानका विविध रूप र सामाजिक समस्याका विविध स्वरूपलाई केलाइएको छ । भिक्षुका मनोवैज्ञानिक यथार्थवादी र सामाजिक यथार्थवादी कथाहरू विविध विषयपरिधिमा केन्द्रित रहेका छन् । उनका मनोवैज्ञानिक यथार्थवादी कथाहरू पनि नारी यौन, पुरुष यौन, नारी सामान्य, पुरुष सामान्य, नारी वात्सल्य प्रेम तथा बालमनोविज्ञानमा आधारित छन् भने सामाजिक यथार्थवादी कथाहरू सामाजिक, आर्थिक, राजनैतिक, ऐतिहासिक तथा पारिवारिक समस्यामा केन्द्रित छन् ।
उसले रोजेको बाटो उपन्यासमा वर्गीय द्वन्द्व
प्रस्तुत शोधलेखमा पारिजातद्वारा लेखिएको उसले रोजेको बाटो उपन्यासको वर्गीय द्वन्द्वका आधारमा अध्ययन गरिएको छ । यमा मार्क्सवादी विचारधाराअन्तर्गतको महत्त्वपूर्ण अवधारणा वर्गसङ्घर्षका आधारमा उसले रोजेको बाटो उपन्यासको अध्ययन गरिएको छ । यस क्रममा उपन्यासमा तत्कालीन नेपाली समाजमा वर्गीय अवस्था, विभेद र शोषणको अवस्था कस्तो रहेको छ भन्‍ने विश्‍लेषण गर्नाका साथै सामन्त तथा पुँजीपति वर्ग र सर्वहारा मजदुर वर्गबिचको द्वन्द्वको चित्रण कसरी गरिएको छ भन्‍ने कुराको खोजी यस लेखमा गरिएको छ । तत्कालीन नेपाली समाजमा विद्यमान आर्थिक असमानता र त्यसले सिर्जना गरेको वर्गीय विभेद तथा त्यसबाट उत्पन्‍न वर्गीय मानसिकता र द्वन्द्वलाई उसले रोजेको बाटो उपन्यासमा कसरी प्रस्तुत गरिएको छ भन्‍ने जिज्ञासाको प्राज्ञिक समाधान खोज्‍ने प्रयत्‍न यस लेखमा गरिएको छ । यस शोधलेखमा ग्रामीणदेखि सहरी परिवेशसम्म सामन्त तथा पुँजीपति वर्गका मानिसहरूले सर्वहारा मजदुर वर्गमाथि चरम शोषण, दमन र षड्यन्‍त्र गर्ने गरेको र त्यसको उत्पीडनमा परेका निम्‍नवर्गीय सर्वहारा मजदुर वर्गमा प्रतिरोधी चेतनाको क्रमशः विकास हुँदै वर्गीय मुक्तिको आन्दोलनमा होमिएको युगीन यथार्थलाई उपन्यासमा प्रस्तुत गरिएको निष्कर्ष निकालिएको छ ।
डोल्पो ओ डोल्पो नियात्राको सांस्कृतिक अध्ययन
प्रस्तुत लेखमा डोल्पो ओ डोल्पो नियात्रामा प्रतिनिधित्व, प्रभुत्व र पहिचानको स्वरूपको अन्वेषण गरिएको छ । सांस्कृतिक अध्ययनको सैद्धान्तिक मान्यताभित्र रहेर यस कृतिको विश्‍लेषण गर्नाका लागि डोल्पो ओ डोल्पो नियात्रालाई प्राथमिक र त्यससँग सम्बन्धित समालोचनात्मक रचनाहरूलाई द्वितीयक सामग्रीका रूपमा लिइएको छ । यी दुबै प्रकारका सामग्रीको सङ्‍कलन पुस्तकालय कार्यबाट गरिएको छ । प्रस्तुत लेखमा डोल्पाली समाजमा विद्यमान् सामाजिक, सांस्कृतिक, धार्मिक, आर्थिक नैतिक पक्षका सबल र दुर्बल पक्षहरूलाई प्रतिनिधित्व, प्रभुत्व र पहिचानका दृष्टिबाट विश्‍लेषण गरी यी तिनै कुराको अवस्थितिको प्रस्तुतिमा नियात्रा अब्बल रहेको निष्कर्ष प्राप्त भएको छ । सांस्कृतिक अध्ययनका दृष्टिले विवेच्य नियात्रा सबल र सफल रहेको छ ।
प्रस्तुत लेखमा विश्‍वेश्‍वरप्रसाद कोइरालाको ‘मधेसतिर’ कथालाई पाठका रूपमा लिई त्यसमा प्रयुक्त भावशबलताको अध्ययन विश्‍लेषण गरिएको छ । पूर्वीय साहित्यशास्त्रमा प्रस्तुत भावशबलतासम्बन्धी मान्यताका आधारमा ‘मधेसतिर’ कथामा प्रयुक्त विभिन्‍न भावहरूको खोजी गरी तिनको व्याख्या विश्‍लेषण गर्नु यस लेखको उद्देश्य हो । यसमा भावशबलतासम्बन्धी पूर्वीय साहित्यशास्त्रका आधारभूत मान्यतालाई सैद्धान्तिक ढाँचाका रूपमा अवलम्बन गरी पाठविश्‍लेषण गरिएको छ । विभिन्‍न भावको प्रयोग भई रसावस्थामा परिणत नभएका रचनालाई भावशबलताका दृष्टिले अध्ययन विश्‍लेषण गर्नु उपयुक्त मानिन्छ । यसै आधारलाई आत्मसात् गर्दै यहाँ विश्‍वेश्‍वरप्रसाद कोइरालाको ‘मधेसतिर’ कथालाई स्थायी तथा सञ्‍चारी भावहरूको शबलताको स्थितिका आधारमा अध्ययन विश्‍लेषण गरिएको छ । यस सन्दर्भमा स्थायी भाव तथा सञ्‍चारी भावलाई आधार मानेर भावशबलताको खोजी गरिएको छ । पात्रहरूका संवाद, क्रियाकलाप, चिन्तन, व्यवहार आदिका साक्ष्यलाई हेर्दा ‘मधेसतिर’ कथामा कुनै पनि स्थायी भाव रसावस्थामा पुगेको देखिँदैन । यसको सट्टा विभिन्‍न स्थायी एवम् सञ्‍चारी भावको प्रयोगबाट कथामा भावशबलताको स्थिति देखिएको निष्कर्ष प्रस्तुत अध्ययनको रहेको छ ।
म गाउँ फर्किन्छु कवितासङ्ग्रहका कवितामा भावसौन्दर्य
दिनेश थपलियाद्वारा रचना गरिएको म गाउँ फर्किन्छु कवितासङ्ग्रहमा सङ्‍गृहीत कविताहरूमा व्यञ्‍जित भावसौन्दर्यको विश्‍लेषण गर्ने उद्देश्यमा केन्द्रित रही तयार पारिएको यो लेख गुणात्मक अनुसन्धान ढाँचामा आधारित छ । यसमा थपलियाका म गाउँ फर्किन्छु कवितामा प्राथमिक स्रोतका सामग्रीका रूपमा लिई सूक्ष्म पठन विधिका माध्यमबाट प्राथमिक सामग्रीको अर्थापन गरिएको छ । भावको सैद्धान्तिक पक्षको विश्‍लेषणका क्रममा यस लेखमा पुस्तकालयीय स्रोतका सामग्रीहरूलाई द्वितीयक सामग्रीका रूपमा उपयोग गरिएको छ । यस सङ्ग्रहका कवितामा जन्मभूमि विषयक प्रणयभाव, देशभक्तिपरक प्रेमभाव, क्रान्तिचेतना, शृङ्‍गारिक प्रणयभावका साथै मानवीय जीवनसँग सम्बन्धित विविध मनोभावको कलात्मक अभिव्यञ्‍जना भएको छ भन्‍ने निष्कर्ष यस लेखबाट प्राप्त भएको छ । यसै गरी विवेच्य कविताहरूमा भावको अभिव्यञ्‍जनामा उल्लिखित भावको अभिव्यञ्‍जनामा हर्ष, मति, चिन्तालगायतका भावहरूहरूले अभिव्यञ्‍जक एकाइका रूपमा भूमिका खेलेको तथ्यलाई पनि यस लेखमा प्रस्तुत गरिएको छ ।
दीपकप्रसाद Deepak Prasad न्यौपाने Nyaupane
Copyright (c) 2081 Deepak Prasad Nyaupane
प्रस्तुत लेख होमनाथ सुवेदीद्वारा लिखित २०६४ सालमा साझा प्रकाशनबाट प्रकाशित यमपुरीको महल उपन्यासमा डायस्पोरा चेतनाको खोजीमा केन्द्रित छ । डायस्पोरा आफ्नो मातृभूमि छोडी परदेश गएका व्यक्तिहरूका अनेक पीडालाई अभिव्यक्ति दिएर लेखिएको लेखन हो । डायस्पोरा लेखनमा आफ्नो मातृभूमि, परम्परा, संस्कृति र समुदायको झझल्को एवम् विदेशको अनुभूतिका साथै पीडादायी क्षणहरूसमेत प्रस्तुत गरिएको हुन्छ । प्राथमिक र द्वितीयक स्रोतका सामग्री उपयोग गरिएको यस शोधमा प्राथमिक सामग्रीमा होमनाथ सुवेदीको यमपुरीको महल उपन्यास र द्वितीय सामग्रीमा सिद्धान्तमा आधारित पुस्तक, अनुसन्धानात्मक लेख आदिको उपयोग गरिएको छ । सङ्‍कलित सामग्रीको विश्‍लेषणका क्रममा निगमनात्मक विधिको प्रयोग गरी उपन्यासका साक्ष्यहरूका आधारमा पुर्ख्यौली भूमि र इच्छित भूमि, विभाजित मानसिकता, अल्पसङ्ख्यक एवम् सीमान्तकृत हुनुको पीडा, अभिघात, परदेशमा भोगेका रोमाञ्‍चपूर्ण क्षण, असीतत्वबोधका लागि एकताको खोजी तथा अतीतमोहलगायतका आधारमा उपन्यासमा डायस्पोरा चेतना अनुशीलन गरिएको छ । प्रस्तुत उपन्यासमा काम र मामका लागि आफ्नो पुर्ख्यौली थलो छोड्नुपर्ने नेपाली बेरोजगारहरूको प्रतिनिधि पात्र प्रेमको अमेरिका बसाइ विश्‍लेषण गर्दा उपन्यासमा देखापरेका प्रत्येक पात्रहरूका क्रियाकलाप तथा जीवन भोगाइमा डायस्पोरिक मूल्य र चेतनामा आधारित रहेको निष्कर्ष निकालिएको छ ।
फणीन्द्रराज Phanindra Raj निरौला Niraula
भाषाको केन्द्र वाक्य, वाक्यको केन्द्र क्रिया र क्रियाको केन्द्र धातु हो । धातुबाटै भाषाको बीजाङ्‍कुरण हुन्छ, हुर्कन्छ, लहराउँछ र वाक्यात्मक संरचनाका महत्त्वपूर्ण पक्षको विकास हुन्छ । हरेक भाषामा क्रियामूलको रूपमा रहेका धातुको आफ्नै विशिष्ट संरचनात्मक स्वरूप हुन्छ । नेपाली भाषाका धेरैजसो धातु मौलिक प्रकृतिअनुरूप आफैँ बनेका छन् भने केही धातु नामिक शब्दमा अथवा मूल धातुमा नै प्रत्यय लगाएर बनाइएका छन् । नेपाली भाषाको मौलिक प्रकृतिअनुरूप बनेका मूल धातु हुन् भने प्रत्यय लगाएर बनाइएका धातु व्युत्पन्‍न हुन् । अक्षर संरचनाका आधारमा मूल धातु एकाक्षरी र अनेकाक्षरी छन् भने रचना आकृतिका आधारमा स्वरान्त र व्यञ्‍जनान्त छन् । अकर्तृवाचक, प्रेरणार्थक र नामधातु गरी व्युत्पन्‍न धातु तीन किसिमका छन् र सबै व्युत्पन्‍न धातु अनेकाक्षरी स्वरान्त छन् । बनाइएका धातु प्रातिपदिकका रूपमा रहेका हुन्छन् र यिनै प्रातिपदिकबाट नेपाली भाषामा क्रियापदका कैयौँ रूप बनेर प्रयोगमा रहेका पाइन्छन् । नेपाली भाषाका कथ्य र लेख्य दुबै भेदमा प्रयोग हुने क्रिया मूललाई प्राथमिक सामग्री मानिएको यस अनुसन्धानात्मक लेखमा नेपाली भाषा एवम् यस भाषाका विभिन्‍न भाषिकामा प्रयोग हुने धातुको निर्माण प्रक्रिया तथा स्रोतसहितलाई विश्‍लेषण गरिएको छ साथै नेपाली भाषामा प्रयुक्त धातुहरूको संरचना एवम् तिनको अवस्थालाई पनि प्रस्तुत गरिएको छ ।
प्रस्तुत अध्ययनमद्वारा मेरो निर्माण कविता सङ्ग्रहमा सङ्‍कलित कविताहरूमा प्रयुक्त मुन्धुमी मिथकको विश्‍लेषणमा केन्द्रित छ । यस अध्ययनमा मद्वारा मेरो निर्माणका कविताहरू र मुन्धुमी मिथकको सम्बन्धलाई केलाइएको छ । यस सङ्ग्रहमा सङ्‍कलित कविताहरूमा मानवीय जीवनका विविध भावहरूको अभिव्यञ्‍जना पाइन्छ । यी कविताहरूमा प्रेम, घृणा, आँसु, हाँसो, विवशता, दुःख, पीडा, सङ्घर्ष, सपना, जीवनका अप्ठ्याराजस्ता पक्ष कथ्य बनेर आएका छन् । कतिपय कवितामा प्राकृतिक सौन्दर्यको चित्रण पनि सुन्दर ढङ्‍गबाट गरिएको छ । सङ्ग्रहका केही कवितामा भने मुन्धुमी मिथकको प्रयोगबाट पहिचान र अस्तित्व रक्षाको भावाभिव्यञ्‍जन पनि भएको पाइन्छ । उनका कवितामा सांस्कृतिक सौन्दर्य, सहअस्तित्व एवम् प्रेम र घृणाका भावलाई अभिव्यञ्‍जित गर्न पनि मुन्धुमी मिथकको सुन्दर प्रयोग गरिएका छन् । नेपाली नागरिकका पीडालाई उजागर गर्ने उनका कतिपय कविताहरू प्रयोगधर्मी पनि छन् । सामग्री सङ्‍कलनका क्रममा मद्वारा मेरो निर्माण कविता सङ्ग्रहलाई प्राथमिक स्रोतका रूपमा र कविताहरूबारे गरिएका समीक्षा–समालोचना र शोध प्रतिवेदन तथा मिथकबारे व्याख्या–विश्‍लेषण गरिएका पुस्तक, आलेख र शोध प्रतिवेदनलाई द्वितीयक स्रोतका रूपमा लिएर मिथकसम्बन्धी सिद्धान्तका आधारमा गुणात्मक विधिबाट कविताको विश्‍लेषण गरिएको छ ।
प्रस्तुत लेखमा रमेश क्षितिजको ‘स्वप्‍नबगैँचामा एक छाया’ कथाको विपठन गरिएको छ । उत्तरआधुनिक मान्यताअनुसार विपठनलाई साहित्यिक कृति वा पाठको विनिर्माणिक पठन प्रक्रियाका रूपमा लिइएको छ । विनिर्माणको सैद्धान्तिक मान्यताअनुसार हरेक पाठको विपठन गर्न सकिन्छ । कथामा प्रस्तुत भएका विनिर्माणिक सन्दर्भको खोजी गरी तिनको पहिचान एवं विश्‍लेषण गरिएकाले यो अध्ययन गुणात्मक प्रकृतिको रहेको छ । यस लेखका लागि व्याख्यात्मक एवम् विश्‍लेषणात्मक विधिको प्रयोग गरिएको छ । ‘स्वप्‍नबगैँचामा एक छाया’ कथामा साहित्यिक विधाहरूको अन्तर्मिश्रण, पौराणिक मिथकीय सन्दर्भ, दर्शन र इतिहासका विषयको अन्तर्पाठ भएका सन्दर्भहरूको खोजी गरी तिनको व्याख्या विश्‍लेषण गरिएको छ । साहित्यको गद्याख्यान विधाको रूपमा स्थापित कथाको कविता, नाटक, निबन्ध लगायतका विधासँग अन्तर्विधात्मक सम्बन्ध रहनुका साथै अन्य विधातत्त्वको प्रविष्टिले कथामा विधामिश्रणका प्रवृत्ति देखिएको छ । नेपाली कथाको परम्परित मान्यताको विपरीत यस कथामा अन्य विधाको उपस्थितिले विधागत स्वायत्तताको भञ्‍जनले केन्द्रभञ्‍जन प्रवृत्ति देखिएको छ । नेपालको इतिहाससँग सन्दर्भित यथार्थ स्थानगत परिवेश र काल्पनिक पात्रलाई आधार बनाई तथ्य र कल्पनाको सम्मिश्रण गरी प्रस्तुत कथाको कथ्य संरचना तयार पारिएको छ । कथामा कविताको अंश साहित्यिक अन्तर्पाठका रूपमा, पुराणमा वर्णित पात्रका नाम, क्रियाकलापलगायत मिथकीय सन्दर्भहरू अन्तर्पाठका रूपमा प्रयोग भएका छन् । कथाको शिल्प र संरचनामा बहुलवादी प्रवृत्तिहरूको प्रयोगपरकताले यसमा आख्यान लेखनको भिन्‍न वैशिष्ट्यसहित बहुलता र अर्थगत अनिश्‍चितता प्रस्तुत भएको छ । यस अध्ययनबाट ‘स्वप्‍नबगैँचामा एक छाया’ कथामा कथाभित्र कविता, नाटकीयता, दर्शन, निबन्धात्मकता, मिथकीयताको सम्मिश्रण जस्ता उत्तरआधुनिक आख्यान प्रविधिको प्रयोग रहेकाले बहुलताको चेतना रहेको निष्कर्ष प्राप्त भएको छ ।
Copyright (c) 2081 Sita Adhikari (Thapa)
प्रस्तुत लेख महाकाव्यकार मोदनाथ प्रश्रितको मानव महाकाव्यमा प्रस्तुत दलित सौन्दर्यको विश्‍लेषणमा केन्द्रित रहेको छ । मानव महाकाव्य दलितहरूको संवेदनालाई विषयवस्तु बनाएर लेखिएको दलित सौन्दर्य चेतनायुक्त महाकाव्य हो । साहित्य समालोचनामा सांस्कृतिक अध्ययन गर्ने प्रमुख धारहरूमध्ये पहिचान र प्रतिशोधलाई मूल आधार मानी दलित चेतनासँग सम्बन्धित पात्रहरूको विश्‍लेषण यस लेखमा गरिएको छ । यस महाकाव्यमा दलितहरूको प्रतिनिधित्व कसरी गराइएको छ, ती दलितहरूको पहिचान कसरी गराइएको र सीमान्तीकरणका विरुद्ध तिनीहरूको प्रतिशोधको स्वरलाई कसरी प्रस्तुत गरिएको छ भन्‍ने कुरालाई नै मूल समस्या बनाई यिनै प्राज्ञिक प्रश्‍नहरूको समाधान यस लेखमा खोजिएको छ । प्रस्तुत अध्ययनमा महाकाव्यकार मोदनाथ प्रश्रितको मानव महाकाव्यलाई प्राथमिक सामग्रीका रूपमा प्रयोग गरिएको छ भने सांस्कृतिक समालोचनामा दलित सौन्दर्यबोधसँग सम्बन्धित लेखहरूलाई द्वितीयक सामग्रीका रूपमा प्रयोग गरिएको छ । प्रस्तुत लेख गुणात्मक अनुसन्धान ढाँचामा केन्द्रित हुनुका साथै मूलत सूक्ष्मपठन तथा विश्‍लेषण विधिमा केन्द्रित रहेको छ । प्रस्तुत महाकाव्यमा दलित चेतना पहिचान र प्रतिशोधको स्वरलाई विशेष रूपमा उठाइएकाले छुवाछुत तथा जातीय विभेद विरुद्ध सांस्कृतिक रूपान्तरणको स्वरलाई केन्द्रमा राखेर विषयवस्तुको संयोजन गरिएकाले प्रस्तुत महाकाव्य दलित सौन्दर्य चेतनाले भरिएको महाकाव्य हो भन्‍ने निष्कर्ष यस लेखको विश्‍लेषणबाट निकालिएको छ ।
सुभाषचन्द्र Subhash Chandra न्यौपाने Nyaupane
Copyright (c) 2081 Subhash Chandra Nyaupane