उर्वशी खण्डकाव्यको विष्लेषण

Abstract

यस अध्ययनको मुख्य उद्देश्य नेपाली साहित्यको स्वच्छन्दतावादी–प्रगतिवादी धाराका विशिष्ट खण्डकाव्यकार सिद्धिचरण श्रेष्ठद्वारा रचित उर्वशी खण्डकाव्यको कथावस्तु, चरित्र, उद्देश्य, परिवेश, भाषाशैली तथा विचारात्मक द्धन्द्वको विश्लेषण गर्नु हो । यस अध्ययनले श्रेष्ठका खण्डकाव्यगत विशेषताहरू पहिचान गर्दै उर्वशी खण्डकाव्यलाई पौराणिक कथा र समकालीन चेतनाको समिश्रणका रूपमा हेर्न खोजेको छ । यसका लागि अध्ययनमा गुणात्मक एवं वर्णनात्मक अनुसन्धान विधिको प्रयोग गरिएको छ । आवश्यक सूचनाहरू पुस्तकालयीय स्रोतबाट संकलन गरी वस्तुगत विश्लेषण विधिबाट तथ्यहरू व्याख्या गरिएको छ । अध्ययनबाट प्राप्त प्रमुख निष्कर्ष अनुसार सिद्धिचरण श्रेष्ठका खण्डकाव्यहरूमा विषयगत, भावगत, पात्रगत र भाषाशैलीगत विविधता पाइन्छ । उर्वशी खण्डकाव्यमा अर्जुन र उर्वशीबीचको भोग र त्याग, राग र विरागको द्वन्द्वलाई शक्तिशाली विषयका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । पौराणिक कथामा आधारित भए तापनि यसमा समकालीन सामाजिक मूल्य र मानवतावादी दृष्टिकोण अभिव्यक्त गरिएको छ । अर्जुनको संयमी साधक चरित्र र उर्वशीको कामवासनापूर्ण मनोदशाको टकरावले नै खण्डकाव्यलाई द्वन्द्वप्रधान बनाएको छ । यस खण्डकाव्यमा जीवनलाई भोगभन्दा साधना र त्यागमार्फत अगाडि बढ्नुपर्ने सन्देश दिइएको पाइन्छ । भाषिक दृष्टिले खण्डकाव्यमा सरल, संगीतात्मक र छन्दबद्ध भाषा प्रयोग गरिएको छ, जसले पाठकलाई गहिरो अनुभूति गराउँछ ।