ध्वनिवर्णपदनिरूपणे पाणिनीयव्याकरणप्रक्रियाया वैज्ञानिकत्वनिरीक्षणम् - प्रकाशतिवारी Prakash Tiwari, (Kaumodaki: Journal of Multidisciplinary Studies, 2026)
भाषाया आधारभूतं तत्त्वमस्ति ध्वनिः । ध्वनिश्च भेर्यादिवादनजन्मा पशुपक्ष्यादिभिः कृतोऽव्यक्तो वर्णाक्षरादिरहितः प्रथमकोटिकः परिकल्पितोऽस्ति । द्वितीयकोटौ तु विविधाषु भाषासु मानवानामुच्चारणसम्बद्धैरङ्गैः सरलतयोच्चायर्माणो वर्णादिरूपो ध्वनिः समायाति  । भाषायासम्बद्धे  वर्णात्मकः अक्षरात्मको ध्वनिरध्ययनस्य विषयोऽस्ति । ध्वनिमाश्रित्यैव भाषाणामक्षराणि निर्धार्यन्ते । तत एव वर्णानां पदानाञ्च निर्माणेन भाषिकव्यवहाराः प्रचलन्ति । ध्वनिश्च वर्णादिद्वारोच्चार्यमाणो मानवीय श्रुतिद्वारा गोचरीक्रियते । अत्र ध्वनिविषये वर्णविषये पदविषये च पाणिनीयव्याकरणेन निरूपणं यद् कृतं वर्तते तत्र आधुनिकभाषावैज्ञानिकदृष्ट्या अवलोकने पाणिनीयप्रक्रियाया अपि विज्ञानसम्मतत्त्वं साधयितुं शक्यते । अत्राध्ययने पाणिनीयव्याकरणामाधृत्य ध्वनिवर्णपदानां यथोत्तरं सूक्ष्मतः स्थूलतामधिरूढानां विवेचनं विधाय तत्र गता भाषावैज्ञानिकता कियत्यां मात्रायां सुसिद्धेति सोदाहरणं प्रदर्शितम् । इयं विश्लेषणप्रक्रिया तत्त्वातन्तराणां विवेचनेऽपि पाणिनिना भाषावैज्ञानिकीपद्धतिरवलम्बितेति प्रकाशयति । प्रस्तुतेऽस्मिनालेखे पाणिनीयव्याकरणप्रक्रियामाश्रित्य ध्वनिवर्णपदानां भाषावैज्ञानिकसरण्या सगभीरमध्ययनक्रमे शिक्षाप्रातिशाख्यतन्त्रनिरुक्तादिग्रन्थानां शब्दोत्पत्तिविषयकमतमनुसृत्य भाषाया तत्त्वानि विवेचितानि सन्ति । भाषोत्पत्तौ सम्प्राप्तपौरस्त्यविदुषां मतानि गोचरीकृत्य च यथावसरं सप्रपञ्चं समीक्षितं वर्तते । संस्कृतवाङ्मये यत्र विकीर्णतया विविधप्रसङ्गानुसारेण च शब्दार्थविचारो दृश्यते । अतः प्राचीनानां प्रातिशाख्य–निरुक्त–व्याकरणादिग्रन्थान्तर्गतानां तत्तद् ग्रन्थकर्तृणां महर्षीणां मतम्, भाषाविज्ञानविदां च सरणिमनुसृत्य पाणिनीयव्याकरणसम्बद्धाया भाषावैज्ञानिकपद्धतेरनुसारेण ध्वनिवर्णपदानां सगभीरमध्ययनं कृतम् । ध्वनिवर्णपदविषयसम्बद्धं पाणिनीयसिद्धान्तमवलम्ब्य यथामत्यभिनवोऽयमालेखः विरचितः ।