Kaumodaki: Journal of Multidisciplinary Studies
Kaumodaki: Journal of Multidisciplinary Studies is a peer-reviewed, open access journal published by the Research Management Cell, Vinduwasini Sanskrit Vidyapeeth (Campus), Nepal Sanskrit University, Pokhara, Nepal.
This license enables reusers to distribute, remix, adapt, and build upon the material in any medium or format for noncommercial purposes only, and only so long as attribution is given to the creator.
आलेखेऽस्मिन् अष्टाध्याय्याः प्रथमसूत्रस्य ‘वृद्धिरादैच्’ इत्यस्य समग्रतोऽध्ययनं विश्लेषणं समालोचनञ्च कृत्वाष्टाध्याय्याः प्रणयनकाले स्थितां पाणिनेर्भाषावैज्ञानिकीं हृदयस्थितिं विज्ञातुं प्रयतितमस्ति । प्रयासोऽयमष्टाध्याप्याः संरचनाया विज्ञानाय विहितः प्रथमसोपानरूपो वर्तते । तत्र महर्षिणा पाणिनिनात्याश्चर्यमयोऽष्टाध्यायीग्रन्थो विरचितोऽस्तीति च प्रथित एव विषयः । अष्टाध्याय्यां परिकल्पिताः पारिभाषिकसंज्ञाः, नियमव्यवस्था, अनुवृत्तिव्यवस्था, अपवादव्यवस्था, षड्विधसूत्राणां व्यवस्था, गणसूत्राणां परिकल्पना, प्रत्याहारव्यवस्था, अन्यानि भाषावैज्ञानिकतत्त्वानि च अपूर्वाणि, गभीराणि, अत्युन्नतबुद्ध्या प्रकल्पितानि च वर्तन्ते । तत्र वृद्धिरादैच्सूत्रस्य महाभाष्यादिटीकाग्रन्थेषु विहितानि व्याख्यानान्याधृत्य कृतेन समग्रविश्लेषणेन व्याख्यानेन चाष्टाध्याय्याः प्रणयनस्यारम्भे पाणिनेः शाब्दिकी मनोदशा किदृश्यासीदिति ज्ञातुमनुमातुञ्च शक्येत वा ? इति विचार्य तदर्थमत्र प्रयत्नः कृतो विद्यते । तत्र पाणिनीयव्याकरणशास्त्रे वर्णानां, शब्दानाञ्चावबोधनायासन्नशतसंख्यायां पारिभाषिकसंज्ञाः परिकल्पिताः सन्ति । 'वृद्धिः' तासु सर्वप्रथमा संज्ञा । अत्रालेखेऽस्मिन् लोके वृद्धिपदार्थः, पाणिनीयव्याकरणे पारिभाषिकसंज्ञात्वेन कल्पिता वृद्धिसंज्ञा, सूत्रस्थपदानां विवृतिः, संज्ञासूत्रत्वनिर्णयः, तद्भावितातद्भवितयोः चर्चा, विपरीतार्थस्य निरसनम्, आदैजितिपदे तपरकरणस्य प्रयोजनम्, वृद्धिपदस्य संज्ञापदत्वनिर्णयः, चकारस्य कुत्वाभावनिर्णयः, सूत्र आदैजिति प्रत्याहारस्यान्तर्भूतत्वात् प्रथमं प्रत्याहारप्रपञ्चस्य प्रतिपादनं समुचितमिति विचारः, वृद्धिसंज्ञायाः प्रत्येकं परिसमाप्तिरिति प्रतिपादनम्, वृद्धिसंज्ञायाः प्रयोगस्थलानि, अनुवृत्तिस्थलानि, वृद्धिशब्दस्य प्रयोजनम्, वृद्धिसन्धेर्विचारः, विभिन्नटीकाकाराणां मते सूत्रार्थविचारः, वृद्धिरादैच्सूत्रस्याष्टाध्याय्यां प्रभावश्चेत्यादयो विषया विवेचिता वर्तन्ते ।
Copyright (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
प्रकृतोऽयं लेख: ‘अष्टाभ्य औश्’ इति सूत्रम् विषयीकृत्य प्रवर्तते । अष्टन: परयो: जश्शसो: औश् स्यात् इति सूत्रस्य अर्थ: । यथा उदाहरणम् - अष्टौ इति । इह अष्टन्‌शब्दात् जसि शसि वा विहिते तस्य स्थाने ‘औश्’ इत्यादेशे शित्वात्सर्वादेशे अष्टौ इति सिद्ध्यति । लेखेऽस्मिन्सोदाहरणमनुवृत्त्यादिकं प्रतिपाद्य सूत्रं सुस्पष्टं परिचाय्य तत: परं सूत्रस्य विशेषा विचारा विचार्यन्ते । तत्र च प्रामाणिकत्वेन प्रौढा ग्रन्था: प्रौढमनोरमा, शब्दरत्नम्, लघुशब्देन्दुशेखर:, महाभाष्यम् इत्यादय आश्रीयन्ते । तत्र च ग्रन्थेषु विद्यमाना विविधा व्याख्या आकलय्य तत्र विद्यमानै: आक्षेपसमाधानादिभि: एतच्छास्त्रीया विविधा विचारा समुपस्थाप्यन्ते । तेषु च विचारेषु प्रथमं सूत्रं परिचाय्य ‘औशघौ’ इति न्यासेनैव सिद्धौ ‘अष्टाभ्य औश्’ इति न्यासकरणस्य प्रयोजनं विचार्यते । तदनु च एतस्य शास्त्रस्य अपवादभूतं शास्त्रं किम् ? इति विमृश्यते । तदङ्गत्वेन जसि शसि च आत्वविधायकस्य शास्त्रस्याभावेऽपि आत्वप्रवृत्तये प्रयासं प्रमाणञ्च प्रतिपाद्यते । तत्पश्चाच्च स्वरविधायके ‘अष्टनो दीर्घात्’ इति सूत्रे दीर्घग्रहणस्य प्रयोजनं विचार्य तेन च ज्ञाप्यांशोऽपि प्रकाश्यते । तदङ्गत्वेन च तत्तत्प्रत्ययेषु अष्टन्शब्दस्य स्वरसञ्चारक्रमोऽपि निरूप्यते । अथ परमाष्टन्‌शब्दे आत्वमिष्यते न वा इति यथाभाष्यं सुस्पष्टं निरूपयिष्यते । अथाष्टाभ्य उङ् इति न्यासेनापि सिद्धौ औश्विधानस्य असाधारणं प्रयोजनम् विचार्य तत्र तत्र विचारेषु ससन्दर्भं ग्रन्थान् प्रमाणीकृत्य चरमे निष्कर्षेण च लेखोऽयं सम्पूर्णतां प्राप्स्यति । एवं विधव्याख्यानेन च सूत्रमिदं सर्वांशत: स्पष्टतां नीयते ।
जगन्नाथशर्मासापकोटा Jagannath Sharma Sapkota
संस्कृतव्याकरणशास्त्रस्य सुदीर्घपरम्परा विद्यते । सामान्यविषयादारभ्य सूक्ष्मविषयपर्यन्तं व्याकरणशास्त्रस्य प्रभावो दृश्यते । ध्वनिवर्णरूपपदपदावलिवाक्यांशादिविवेचनपक्षतः दार्शनिकचिन्तन-पर्यन्तं व्याकरणशास्त्रं करोति । भाषायाः परापश्यन्तिमध्यमाव्यक्तवाणीतः व्यक्तवैखरीवाणीपर्यन्तं व्याकरणशास्त्रस्य चिन्तनं विद्यते । भाषणाय भाषापरिष्काराय च संस्कृतव्याकरणस्य महती भूमिका दृश्यते । संसारे प्रवृत्तानां सर्वासामपि विद्यानाम्मूलं परमेश्वरोपदिष्टो वेद एवास्ति । व्याकरणं वेदस्य षट्स्वङ्गेषु मुखमस्ति । तेन श्रुतिस्मृतिपुराणादिषु व्याकरणस्य प्राधान्यं दृश्यत एव । पुरावृत्तोत्खनने तु संस्कृत-व्याकरणाध्ययनकार्ये विधातुः नाम सर्वादौ आयाति । कालान्तरे जगति पाणिनिकात्यायनपतञ्जलीनां नाम त्रिमुनीति समूहवाचकत्वेनायाति । आदौ बहुविदुषां अवदानं संस्कृतव्याकरणे अवश्यमेवास्ति । पुरा विद्वद्भिः संस्कृतव्याकरणाशास्त्रस्य अध्ययनाध्यापनसंस्कारस्य स्थापना कृता । तस्य संस्कारस्य प्रवर्धन-संवधर्नन-परिष्कारादिकार्ये पाणिनि-कात्यायन-पतञ्जलीनामेव महत्प्रयासः सञ्जातः येन संस्कृत-व्याकरणाशास्त्रं समृद्घमद्यपर्यन्तमस्ति । लघुसूत्रस्यप्रारम्भाद् गम्भीर-व्याख्यापर्यन्तं संस्कृतव्याकरणस्य व्रज्या गता । पाणिनिना महता प्रयासेन महेश्वरप्रसादात् चतुर्दश सूत्राणि लब्धानि ततः अष्टाध्यायीति नाम्नः सूत्रग्रन्थस्य निर्मितिपश्चात् कात्यायनेन वार्तिकरचना कृता । एवं रीत्या सूत्रप्रणयनेन वार्तिकप्रणयनेन च संस्कृतव्याकरणबोधे अपेक्षितसारल्याभावात् सूत्राणां सुष्ठुतया परिष्काराय नैकविधमतमतान्तरगम्भीरमन्थनपूर्वकं विश्लेषणाय च पतञ्जलिना महाभाष्यं प्रणीतम् । अनया रीत्या उत्तरोत्तरं व्याकरणाशास्त्रस्य नाव्यं रूपं समागतम् । अष्टाध्यायी-पाणिनीयशिक्षा-जाम्बवतीविजय-द्विरूपकोश-धातुपाठ-गणपाठ-उणादिसूत्रपाठ-लिङ्गानुशासनम्-अष्टाध्यायी-स्वोपज्ञवृत्तिप्रभृतयः ग्रन्थाः पाणिनिना विरचिताः । वार्त्तिकलेखनमेव कात्यायनस्य महत्कार्यमस्ति । पाणिनिसूत्राणां वार्तिकनेन अनेन विवेचनं कृतम् । पाणनीयसूत्राण्याधारीकृत्य रचितं वार्त्तिकपाठात्मकस्वरूपमेव महत्त्वपूर्णमस्ति । युधिष्ठिरमीमांशकानुसारं कात्यायनस्य समग्रवार्त्तिकग्रन्थ नोपलभ्यत इति ज्ञायते । तथैव पतञ्जलिना पाणिनीयसूत्राणां उत्कृष्टा व्यवहारोपयोगिनी व्याख्या कृता सा संस्कृतजगति महाभाष्येति नाम्ना प्रसिद्घा विद्यते । तत्र सतर्कं सोदाहरणं पाणिनीयसूत्राणां प्रत्येकपदानां विवेचनं कृतं वर्तते । निदानसूत्रम्, योगदर्शनम् महाभाष्यञ्चेति पतञ्जलेः मुख्यग्रन्थाः सन्ति । युधिष्ठिरानुसन्धानात्मकग्रन्धानुसारं महानन्दमिति महाकाव्यञ्चानेन लिखितमिति प्राप्यते । बालतः वृद्घपर्यन्तं मनुजानां कृते सामान्यतः दर्शनपर्यन्तविषयस्य ज्ञानं मुनित्रयस्य व्याकरणावदाने लब्धम् । लेखेऽस्मिन् मुनित्रयस्य संस्कृतव्याकरणे कृतावदानस्य समीक्षा कृता वर्तते । प्रस्तुतानुसन्धानकार्यं विश्लेषणात्मकविधिना सम्पादितमस्ति । संस्कृतव्याकरणे मुनित्रयस्यावदानं ज्ञात्वा समीक्षणमेवास्य लेखस्योद्देश्यं वर्तते ।
ध्वनिवर्णपदनिरूपणे पाणिनीयव्याकरणप्रक्रियाया वैज्ञानिकत्वनिरीक्षणम्
भाषाया आधारभूतं तत्त्वमस्ति ध्वनिः । ध्वनिश्च भेर्यादिवादनजन्मा पशुपक्ष्यादिभिः कृतोऽव्यक्तो वर्णाक्षरादिरहितः प्रथमकोटिकः परिकल्पितोऽस्ति । द्वितीयकोटौ तु विविधाषु भाषासु मानवानामुच्चारणसम्बद्धैरङ्गैः सरलतयोच्चायर्माणो वर्णादिरूपो ध्वनिः समायाति । भाषायासम्बद्धे वर्णात्मकः अक्षरात्मको ध्वनिरध्ययनस्य विषयोऽस्ति । ध्वनिमाश्रित्यैव भाषाणामक्षराणि निर्धार्यन्ते । तत एव वर्णानां पदानाञ्च निर्माणेन भाषिकव्यवहाराः प्रचलन्ति । ध्वनिश्च वर्णादिद्वारोच्चार्यमाणो मानवीय श्रुतिद्वारा गोचरीक्रियते । अत्र ध्वनिविषये वर्णविषये पदविषये च पाणिनीयव्याकरणेन निरूपणं यद् कृतं वर्तते तत्र आधुनिकभाषावैज्ञानिकदृष्ट्या अवलोकने पाणिनीयप्रक्रियाया अपि विज्ञानसम्मतत्त्वं साधयितुं शक्यते । अत्राध्ययने पाणिनीयव्याकरणामाधृत्य ध्वनिवर्णपदानां यथोत्तरं सूक्ष्मतः स्थूलतामधिरूढानां विवेचनं विधाय तत्र गता भाषावैज्ञानिकता कियत्यां मात्रायां सुसिद्धेति सोदाहरणं प्रदर्शितम् । इयं विश्लेषणप्रक्रिया तत्त्वातन्तराणां विवेचनेऽपि पाणिनिना भाषावैज्ञानिकीपद्धतिरवलम्बितेति प्रकाशयति । प्रस्तुतेऽस्मिनालेखे पाणिनीयव्याकरणप्रक्रियामाश्रित्य ध्वनिवर्णपदानां भाषावैज्ञानिकसरण्या सगभीरमध्ययनक्रमे शिक्षाप्रातिशाख्यतन्त्रनिरुक्तादिग्रन्थानां शब्दोत्पत्तिविषयकमतमनुसृत्य भाषाया तत्त्वानि विवेचितानि सन्ति । भाषोत्पत्तौ सम्प्राप्तपौरस्त्यविदुषां मतानि गोचरीकृत्य च यथावसरं सप्रपञ्चं समीक्षितं वर्तते । संस्कृतवाङ्मये यत्र विकीर्णतया विविधप्रसङ्गानुसारेण च शब्दार्थविचारो दृश्यते । अतः प्राचीनानां प्रातिशाख्य–निरुक्त–व्याकरणादिग्रन्थान्तर्गतानां तत्तद् ग्रन्थकर्तृणां महर्षीणां मतम्, भाषाविज्ञानविदां च सरणिमनुसृत्य पाणिनीयव्याकरणसम्बद्धाया भाषावैज्ञानिकपद्धतेरनुसारेण ध्वनिवर्णपदानां सगभीरमध्ययनं कृतम् । ध्वनिवर्णपदविषयसम्बद्धं पाणिनीयसिद्धान्तमवलम्ब्य यथामत्यभिनवोऽयमालेखः विरचितः ।
शब्दस्यायं शब्दे भव आगतो जातो वा शाब्दः स चासौ बोधः शाब्दबोधः, अर्थात् शब्दप्रमाणजन्यत्वेन विषयीभूतो यो बोधः स शाब्दबोधपदेन व्यवहार्यः । तस्मिँश्च बोधे निमित्तकारणानि आकङक्षा- योग्यता- आसत्ति - तात्पर्याणि चतुर्विधानि सन्ति । तेषु वाक्यस्य यः समयः सङ्केतः, तद्ग्राहिका तद्विषयकबोधजनिका आकाङ्क्षा भवतीत्यर्थः बोद्धव्यः । परस्परान्वयप्रयोजकधर्मवत्वं योग्यतात्वम्, यथा जलेन सिञ्चतीति वाक्यमिदं योग्यम्, परन्तु "वह्निना सिञ्चति" इति वाक्यमयोग्यं वह्नेः सेकान्वयप्रयोजकद्रवद्रव्यत्वाभावात् । पदस्य सन्निधानमासत्तिरुच्यते, प्रकृतान्वयबोधाऽननुकूलपदाव्यवधानमासत्तिरित्यर्थः, यथा "गिरिरग्निमान्" अस्मिन् वाक्ये आसत्तिर्विद्यते "गिरिर्भुक्त्तमग्निवान् देवदत्तेन" इत्यत्र च अनासन्नत्वान्न शाब्दबोधः, मन्दबुद्धिमतामविलम्बेन शाब्दबोधे कारणत्वमासत्तौ विद्यत इति ध्येयम् । ईश्वरेच्छा तात्पर्यमिति वाक्यस्य ईश्वरेच्छा ईश्वरस्य परम्परया तत्तदर्थबोधने वाक्यप्रयोक्तृणां तात्पर्यसत्वादुपलक्षणम् । अत एव "वक्तुरिच्छा तु तात्पर्यम्" इति सिद्धान्तमुक्तावल्याः सिद्धान्तो निःसृतः । एतद्वाक्यं पदं वा एतदर्थबोधाय उच्चारणीयमितीश्वरीयेच्छारूपा "तात्पर्यार्थोऽपि केषुचिद्" इति च मतस्य सत्वात् कैश्चिद् तात्पर्यरूपस्य शाब्दबोधनिमित्तकारणे अनपेक्षितत्वेऽपि "सति तात्पर्ये सर्वे सर्वार्थवाचकाः" इति शाब्दिकानां नये भाष्यसिद्धान्तस्य सिद्धत्वादेव घटशब्दात् पटविषयकबोधो न भवति । तस्मात् शाब्दबोधे आकाङ्क्षादीनां निमित्तकारणत्वाद् नानार्थस्थले "सैन्धवमानय" इत्यत्र यात्राप्रसङ्गे घोटकरूपार्थं बोधयति न तु लवणरूपार्थमित्यस्मिन् लघ्वनुसन्धाने शाब्दबोधे निमित्तकारणानां पदज्ञानेन पदार्थोपस्थित्या सह शाब्दबोधरूपफलविषयीभूतानामाकाङ्क्षादीनां प्रमुखाणां प्रसङ्गसङ्गत्या तदन्तर्गतविषयाणां च गभीरतया विचारो विद्यत इति भावः ।
प्रस्तुतोऽयं लेख आचार्यवराहोक्तस्य वर्षाविज्ञानस्य वर्णने केन्द्रितोऽस्ति । ग्रह-नक्षत्र-ताराणां गतीनां योगानां तथा च पर्यावरणस्य अनुसन्धानेन कृतं वर्षाया अनुमानं वर्षाविज्ञानम् । यद्यपि आधुनिकै: वातावरणविद्भि: वायो: मेघस्य च परिस्थितिं परीक्ष्य वर्षाया: पूर्वानुमानं विधीयते तथापि प्राचीनकाले ज्योतिर्विद्भि: कया रीत्या वर्षाया अनुमानं विधीयते स्म इति विषये अद्यतना वातावरणविद नावगच्छन्ति । अयं लेख: प्राचीनकाले वर्षायां पूर्वानुमानं कया पद्धत्या क्रियते स्म इति विषयं प्रकाशयति । वर्षाविज्ञानविषये ज्यौतिषशास्त्रविद्वभि: बहुभिराचार्यै: वृहती चर्चा न कृता, तस्मात् प्रमुखरूपेण वराहस्य बृहत् संहिताया आश्रयं गृहीत्वा विहितमिदं वर्षाविज्ञानविषयकं गुणात्मकमनुसन्धानम् । अस्यानुसन्धानेन ज्योतिर्विद्भि: अनुसन्धितवर्षाविज्ञानस्य महत्त्वं प्रतिपाद्य आधुनिकसमयेऽपि तस्य विज्ञानस्य ज्ञानेन प्रयोगेण च वर्षाया: पूर्वानुमानं कर्तुं शक्यते इति प्रकाश्यते । वर्षाज्ञानाय ज्योतिर्विद्वभि: प्रयुक्तो अनुमानविधि आधुनिकैरपि अनुसर्तव्य इत्यस्य लेखस्य अभिप्रायो विद्यते ।
संस्कृतसाहित्ये नाट्यसाहित्यस्य स्थानं विपुलं वर्तते, यतो हि विश्वसाहित्ये संस्कृतसाहित्यस्य महिममण्डितं स्थानं प्रायेण नाट्यसाहित्येनैव निर्दिष्टमस्ति । एतादृशस्य नाट्यसाहित्यस्यारम्भः कथं समभवदिति जिज्ञासायाः समाधानायासोऽत्रालेखे विहितो वर्तते । तदर्थमत्र वेदे प्रयुक्तानां नाट्यसम्बद्धानां शब्दानां संवादाभिनयादीनां नाट्याङ्गानां समीक्षणं विहितमस्ति । पौराणिककाले नाट्यस्य विद्यमानतां तत्सम्पन्नतां च साधयितुमत्र रामायणे, महाभारते, ब्रह्मपुराणे, विष्णुपुराणे, श्रीमद्भागवतमहापुराणे चोपवर्णिता नाट्यसम्बद्धा विषया उपस्थापिता विद्यन्ते । सूत्रकाले नाट्याधिकारं प्रदर्शयितुं च नाट्यविषयसम्बद्धानि पाणिनिसूत्राणि तत्सन्दर्भितानि नटसूत्राणि चात्रोपस्थापितानि सन्ति । कौटिल्यस्यार्थशास्त्रे, वात्स्यायनस्य कामसूत्रे, जैनानां समवायाङ्गसूत्रे, बौद्धधर्मसम्बद्धे विनयपिटके, पतञ्जलेर्महाभाष्ये च प्रवर्णिता नाट्यसन्दर्भाश्चात्र नाट्यारम्भविन्दोरन्वेषणे समुपस्थापिताः सन्ति । नाट्योत्पत्तिं विषयीकृत्य भरतेन नाट्यशास्त्रे सन्दर्भिताः प्रसङ्गा नाट्योद्गमविषयविश्लेषणे चात्रोपस्थापिता विद्यन्ते । पुनश्च लोकसंस्कृतिरपि नाट्यारम्भस्य कारणतामावोढुमर्हतीति धियात्र धार्मिकनृत्यादीनाम्, पुत्तलिकानृत्यस्य, छायानाटकस्य, वीरपूजायाः, रामलीलादीनाम्, प्राकृतिककर्मणां च नाट्यप्रवर्तनविन्दुत्वं विश्लिष्टमस्ति । भौतपुस्तकालयतः साञ्जालिकपुस्तकालयतश्च सामग्रीसङ्कलनं विधाय विषयविश्लेषणं कृत्वाऽऽलेखोऽयं सज्जीकृतो विद्यते । अत्र नूतनः सिद्धान्तः प्रतिपादितो नास्ति, अपि तु विदुषां पूर्वस्थापिताः सिद्धान्ताः विश्लिष्टाः सन्तीति आलेखोऽयं निगमनात्मको विद्यते । यद्यपि बहुभिर्विद्वद्भिर्नाट्योत्पत्तिविषयस्य समीक्षणं विहितमस्ति परं कैश्चिदपि नाट्योत्पत्तेर्विन्दुर्निश्चित्य निर्धारितं नास्ति । सर्वेषां मतसमीक्षणेन नाट्योत्पत्तिर्वस्तुतो मानवसभ्यताया विकाससमकालमेव व्यावहारिकरूपेण सञ्जातेति निष्कर्ष उपस्थापयितुं शक्यते । वाङ्मयदृशा तु वेदेषु नाट्यसम्बद्धानां तत्त्वानां सत्त्वाद् वेद एव नाट्योत्पत्तेर्विन्दुत्वेन ग्रहीतुं शक्यः ।
प्राच्यदर्शनेषु महत्त्वपूर्णं विशिष्टञ्चेदं वैशेषिकदर्शनम् । महर्षिणा कणादेन प्रोक्तत्वात् कणाददर्शनमिति नामान्तरेणापि प्रसिद्धम् । महर्षेः कणादस्यैवापरं नाम उलूकः, इत्यतः तन्नाम्ना औलुक्यदर्शमिति च प्रथितम् । परमाणुकारतावादप्रतिपादनात् परमाणुवादिदर्शनमित्यपि प्रसिद्धम् । यद्यपि दर्शनस्यास्य प्रणेता महर्षिः कणादः, अतः कणादादेव प्रारब्धमिदं दर्शनमिति वक्तुं शक्यम्, तथापि वेदस्मृतिपुराणादिशास्त्रेषु च एतद्दर्शनवर्णिता विषयाः प्राप्यन्ते, क्वचित् कणादस्यैव नाम्ना, क्वचिच्च एतत्समानतन्त्रस्य न्यायदर्शनस्य प्रसङ्गेन च एतद्दर्शनस्य चर्चा च समुपलभ्यते इत्यतो दर्शनमिदमनादि इत्यपि वक्तुं शक्यम् । सूत्रकारात् कणादादारभ्य प्रशस्तपादाचार्य-श्रीधराचार्य-उदयनाचार्य-बल्लभाचार्य-शङ्करमिश्रप्रभृतिभिर्बहुभिर्दार्शनिकैः वैशेषिकदर्शनस्य विस्तारः कृत इति एतद्दर्शनेतिहासाध्ययनेन ज्ञायते । ख्रिष्टाब्दस्य दशमशताब्दिपूर्वकालः महर्षेः कणादस्य काल इतीतिहासविद्भिरुच्यते । ईशाया दशशतवर्षपूर्वकालात् सूत्रकालाद् वा ख्रिष्टाब्दस्य सप्तदशशताब्दीकालं तर्कसंग्रहकालं यावत् मूलरूपेण, ततश्च व्याख्योपव्याख्याविश्लेषणानुसन्धानानुवादादिरूपेण इदानीन्तनकालं यावद् बहव आचार्याः समागताः, यैः तत्तत्काले विशेषग्रन्थप्रणयनेन वैशेषिकदर्शनस्य साहित्यभाण्डारः सुसमृद्धः कृत इति वक्तुं शक्यते । वैशेषिकदर्शनस्य प्रभावेणैव अधुना प्रायः सर्वेष्वपि दर्शनेषु प्रमेयचिन्तने वैशेषिकदर्शनस्य प्रभावोऽनुभूयते, तत्तद्दर्शनग्रन्थेषु दृश्यते च । अतोऽस्मिन् लेखे वैदिकसाहित्येषु, स्मृतिपुराणादौ च वैशेषिकदर्शनविषयाः कथं प्राप्यन्ते, कणादकालादारभ्य अधुना यावत् मुख्यरूपेण के के आचार्या दार्शनिकाश्च बभुवुः, तैः कीदृशानि ग्रन्थरत्नानि प्रणीतानि, तेषां प्रभावश्च आधुनिकदर्शनजगति कीदृशश्चास्तीति विषयाः परिशीलिताः सन्ति ।
अनुसन्धानात्मकलेखोऽयं संस्कृतवाङ्‍मयानुसन्धानप्रबन्ध-शोधलेखादीनामभिलेखनशैलीविषये केन्द्रितोऽस्ति । बह्वायासविहिता-नुसन्धानोपलब्धिं शोधप्रबन्ध-शोधपत्र-शोधलेखादिरूपेण प्रस्तोतुं शोधप्रबन्धादिप्रस्तुतिशैलीविषयक-ज्ञानमावश्यकं भवति । अत्र लेखे शोधप्रबन्धादिनिर्माणक्रमेऽवलम्बनीयायाः शैल्या विषये, तत्रापि उद्धरणप्रयोग-सन्दर्भटिप्पणी-सन्दर्भग्रन्थसूचीनां विषये, शोधप्रबन्ध-गतोपशीर्षकादिषु संख्याङ्कनं कर्तव्यं न वेति विषये च विशेषाध्ययनं कृतम् । संस्कृतवाङ्‍मयानुसन्धानप्रबन्धादिषूद्धरणप्रयोगः कथं कर्तव्यः ? सन्दर्भटिप्पणी कथं कर्तव्या ? सन्दर्भग्रन्थसूची कथं निर्मातव्या ? उपशीर्षकादिषु संख्याङ्कनं कर्तव्यं न वा ? इत्येतादृशानां समस्यामूलकप्रश्नानां समाधानान्वेषणायात्र प्रयत्नो विहितः । तदर्थञ्च गुणात्मकस्वरूपेऽस्मिन्ननुसन्धाने संस्कृतवाङ्‍मयान्तर्गतानां विविध-विषयाणां मौलिकग्रन्थेभ्यः, शोधप्रबन्धेभ्यः, शोधविधिपद्धति-सम्बद्धग्रन्थेभ्यः, शोधलेखेभ्यश्च स्थालीपुलाक-न्यायेन तथ्यरूपा आवश्यकसामग्रीः सङ्कलय्य तासां वर्णनं, विश्लेषणञ्च कृत्वा निष्कर्षः स्थापितोऽस्ति । अतोऽस्मिन् मूलतो वर्णनात्मको विश्लेषणात्मकश्च अध्ययनविधिरवलम्बितोऽस्ति । अत्र च यथासम्भवं शोधविधि-प्रविधि-पद्धतिसम्बद्धाः पूर्वस्थापिताः सिद्धान्ताः, तदसम्भवस्थले च पूर्वाचार्यप्रयोगाधृताः स्वकीयावधारणाः पर्याधारत्वेन गृहीताः । प्राप्ततथ्यानां विश्लेषणेन चात्र स्थापितो निष्कर्ष इत्थमस्ति– उद्धरणप्रयोगसन्दर्भे पंक्तित्रयाकारवदुद्धरणं लघु, तदधिकाकारवदुद्धरणं दीर्घमित्यवधेयम् । श्लोकोद्धरणसन्दर्भे तु पंक्तिद्वयात्मकैकः श्लोकोऽपि दीर्घोद्धरणवत् स्थापनीयः । गर्भटिप्पणीसन्दर्भे लेखकप्रधानानां गद्यात्मकानामाधुनिकस्वरूपाणां ग्रन्थानां स्रोतःसन्दर्भप्रदर्शनाय एपिएशैल्यनुरूपाया गर्भटिप्पण्याः प्रयोक्तुं शक्यत्वेऽप्यपौरुषेयाणां /गौणीभूतलेखकानां, श्लोकसूत्रात्मकानां प्राचीनग्रन्थानां कृते एपिएशैल्यनुपयुक्ता । सन्दर्भग्रन्थसूचीनिर्माणसन्दर्भे वेदोपनिषत्पुराणा-नामपौरुषेयग्रन्थानां सन्दर्भग्रन्थसूचीप्रविष्टिक्रमे ग्रन्थनाम, लेखकादिनाम (अस्ति चेदेव), प्रकाशनस्थानम्, प्रकाशकनाम, प्रकाशनवर्षश्चेति चत्वारि पञ्च वा प्रमुखतत्त्वानि, लेखक/सम्पादकप्रधानानां ग्रन्थानां कृते च लेखक/सम्पादकनाम, ग्रन्थशीर्षकम्, प्रकाशनस्थानम्, प्रकाशकनाम, प्रकाशनवर्षश्चेति पञ्च प्रमुखतत्त्वानि क्रमशः समावेश्यानि । सामग्रीणां व्यवस्थिततायै शोधप्रबन्धादिगतोपशीर्षकादिषु सङ्ख्याचतुष्टयं यावत् सङ्ख्याङ्कनं, उक्तसंख्यायुत-प्रशीर्षकान्तर्गतेष्वन्येष्वपि गौणोपशीर्षकेषु सत्सु तत्राक्षराङ्कनं कर्तव्यम् । संस्कृतशोधशैल्याः पूर्णविवरणाय च संस्कृतवाङ्‍मयसम्बद्धानुसन्धानक्षेत्रे मौलिकशैलीपुस्तिकायाः प्रकाशनमावश्यकमिति ।
विरहिणी दमयन्ती कथामा रैखिक कथानकीय ढाँचा र एकल पात्रीय पद्धतिको प्रयोग
प्रस्तुत लेखमा कथानकको सैद्धान्तिक पर्याधारको केन्द्रीयतामा मदनमणि दीक्षितद्वारा लिखित ‘विरहिणी दमयन्ती’ कथाको कथानकनिर्मितिमा अवलम्बित पद्धतिको अध्ययन गरिएको छ । ‘विरहिणी दमयन्ती’ कथाको कथानकनिर्मितिमा प्रयुक्त रैखिक कथानकीय ढाँचा र एकल पात्रीय पद्धति पहिल्याउनाका निम्ति यो अध्ययन गरिएको हो । प्राथमिक एवम् द्वितीयक स्रोतका सामग्रीको उपयोग गरी कथानकको सैद्धान्तिक पर्याधारलाई आधार बनाई गुणात्मक अनुसन्धान ढाँचा र पाठविश्लेषणात्मक शोधविधि अपनाई यस लेखलाई पूर्ण बनाइएको छ । रैखिक कथानकीय ढाँचागत पद्धतिको प्रयोग तथा कथानकनिर्मितिमा एकल पात्रीय पद्धतिको प्रयोग गरी दुईओटा सूचकका केन्द्रीयतामा प्रस्तुत कथाको मूल्याङ्कन यस लेखमा गरिएको छ । यस लेखको अन्त्यमा रैखिक कथानकीय ढाँचा र एकमात्र पात्रको सर्वोपरिताका माध्यमबाट यस कथाको कथानकनिर्मिति गरिएको एवम् उक्त पद्धतिको प्रयोगले प्रस्तुत कथाको कथानक सुगठित, एकान्वितिपूर्ण, प्रभावकारी, जीवन्त र कलात्मक बनेको, यस्तो कथानकको निर्मिति गर्ने विशिष्ट सिर्जनात्मक सामर्थ्य कथाकार मदनमणि दीक्षितमा निहित रहेको तथा कथाकारलाई एकल पात्रको केन्द्रीयतामा कथाको कथानकको निर्मिति, समालोचक र अध्येतालाई उक्त कथानकीय पद्धतिको केन्द्रीयतामा कथाको कथानकको अध्ययन एवम् मान्छे सकारात्मकता, जीवनमूलप्रवृत्ति र लोककल्याणकारी विचारबाट अभिप्रेरित हुनुपर्ने विमर्श प्रवाहित गर्ने कार्यमा सघाउने निष्कर्ष प्राप्त भएको छ ।
प्रस्तुत आलेख संस्कृत रचनाको आयामगत सीमाङ्कनमा देखा परेका समस्याको पहिचान गर्ने उद्देश्यले तयार पारिएको हो । जसमा संस्कृत प्राज्ञिक लेखनको बाह्य आयामगत सीमाङ्कनका समस्याको समाधान खोज्ने प्रयास पनि गरिएको छ । दस्तावेज विश्लेषणको गुणात्मक अनुसन्धान ढाँचा अवलम्बन गर्दै सोद्देश्यमूलक नमुना छनोट विधिद्वारा संस्कृतका प्रचीन ग्रन्थबाट साक्ष्यहरू छानी विश्लेषणमा उपयोग गरिएको छ । साथै पाणिनीय व्याकरण र प्राज्ञिक अनुसन्धान सम्पादनका प्रचलित मान्यतालाई मूल सैद्धान्तिक पर्याधार बनाइएको छ र अनुसन्धाताका अनुभव संयोजनबाट वर्णन र विश्लेषण गर्ने स्वोपज्ञा वृत्ति पनि अपनाउँदै प्राज्ञिक लेखनको बाह्य आयामगत सीमाङ्कनका प्रचलित युक्तिहरूका शक्ति र सीमाको वर्णन गरिएको छ । प्रस्तुत अध्ययनमा संस्कृतलाई माध्यम भाषा बनाई गरिने प्राज्ञिक लेखनमा विविध युक्तिहरूको सान्दर्भिकता केलाउँदै यस भाषाको प्रकृतिले प्राज्ञिक लेखन, सम्पादन र प्रकाशनसँग सम्बद्ध समुदायमा पारेको प्रभावको लेखाजोखा गरिएको छ । यसबाट संस्कृत लेखनमा सन्धि र समासका कारण अत्यधिक पदयोग हुन्छ; जसले शब्दसङ्ख्यामा अति न्यूनता र अर्थघनत्वमा प्रबलता ल्याउँछ । यस भाषामा समास र सन्धिगत अनेक विकल्प प्रचलित छन्; जसले प्रचलित साधारण शब्दगणना पद्धतिद्वारा परिगणित शब्दसीमाभित्र संस्कृत लेखनको आकार व्यवस्थापन निकै दुष्कर छ । यस्तो जटिलता र अन्योलले संस्कृतलाई माध्यम भाषा बनाई गरिने प्राज्ञिक लेखन केही हदसम्म निरुत्साहित पनि छ । यसको न्यूनीकरण गर्न पृष्ठ र हरफमा आधारित स्पष्ट र व्यवस्थित सीमाङ्कनका मापदण्ड निर्माण र कार्यान्वयन वा सन्धि विच्छेदित शब्दसङ्ख्याभित्र रचनाको सीमाङ्कन गर्ने युक्ति कार्यान्वयनमा ल्याउनु अत्यावश्यक छ । यसका लागि यान्त्रिक सन्धिविच्छेदक उपकरणको सबलीकरण, त्यस्ता उपकरणमा प्राज्ञिक समुदायको सहज पहुँच निर्माण र अनुसन्धान व्यवस्थापनसम्बद्ध नियम एवम् मापदण्डमा आवश्यक परिमार्जन गरिनुपर्छ भन्ने निष्कर्ष निकालिएको छ; जुन संस्कृत भाषाका लेखक, सम्पादक, प्रकाशक तथा प्राज्ञिक अनुसन्धानका मापदण्ड निर्धारक प्राज्ञिक समुदाय एवम् निकायलाई उपयोगी बन्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
पाणिनीय व्याकरणमा प्रयुक्त प्रत्याहारहरूको समीक्षा
पूर्ववर्ती व्याकरणहरूको सिंहावलोकन गर्दै पाणिनीय व्याकरणमा प्रयोग गरिएका प्रत्याहारहरूको परिचय दिएर तिनको वर्गीकरणसँगै प्रयोगस्थलको विश्लेषण गर्ने उद्देश्यले तयार पारिएको यस लेखमा मुख्यतः प्राथमिक स्रोतका अष्टाध्यायी र व्याकरणमहाभाष्य तथा अंशतः द्वितीयक स्रोतको वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदीअन्तर्गतका प्रत्याहारसँग सम्बद्ध सामग्रीको सङ्कलन र विश्लेषणका लागि न्यून मात्रामा ऐतिहासिक अध्ययन पद्धति र अधिक मात्रामा वर्णनात्मक अध्ययन पद्धतिको अवलम्बन गरिएको छ । यस लेखमा १४ वटा प्रत्याहारसूत्रसँग सम्बद्ध ४२ वटा वर्णात्मक प्रत्याहारहरूको, प्रत्याहारसूत्रसँग असम्बद्ध पाँचवटा प्रत्ययात्मक प्रत्याहारहरूको र पतञ्जलिद्वारा परिकल्पित प्रत्याहारसूत्रसँग असम्बद्ध छवटा प्रत्ययात्मक प्रत्याहारहरूको अध्ययन गरिएको छ । तीमध्ये प्रत्याहारसूत्रसँग सम्बद्ध एउटा वर्णात्मक चय् प्रत्याहारको प्रयोग एउटा वार्तिकमा मात्रै भएको छ भने अण् आदि ४१ वटा वर्णात्मक प्रत्याहारहरूको साक्षात् रूपमा २५० वटा सूत्रमा र अनुवर्तनका रूपमा १५० वटा सूत्रमा उपयोग गरिएको छ । पाणिनीय व्याकरणमा दुई प्रकारको मात्रै पदसंरचना रहेकाले पदसंरचनालाई व्यवस्थित गर्ने सुप् र तिङ् प्रत्ययका अवान्तर भेदका रूपमा देखिएका सुप्, सुट्, आप्, तिङ् र तङ् पाँचवटा प्रत्ययात्मक प्रत्याहारहरूको प्रत्यक्ष रूपमा ३६ वटा सूत्रमा र अनुवर्तनका रूपमा ११ वटा सूत्रमा प्रयोग गरिएको छ । पतञ्जलिद्वारा परिकल्पित प्रत्याहारसूत्रसँग असम्बद्ध उम्, कृञ्, तृन्, मात्रच्, सङ् र यङ् छवटा प्रत्ययात्मक प्रत्याहारहरूको अध्ययन व्याकरणमहाभाष्यमा मात्रै भएकाले तिनको अन्यत्र परिचर्चा भएको पाइँदैन । समग्र रूपमा पाणिनीय व्याकरणका ४५० वटा सूत्रमा र तीनवटा वार्तिकमा ५३ वटा प्रत्याहारहरूको अध्ययन गरिएको छ ।
दोस्रो भाषाका रूपमा नेपाली शिक्षणका आधार
प्रस्तुत अनुसन्धानमूलक लेख नेपाली भाषालाई दोस्रो भाषाका रूपमा शिक्षण गर्ने अवधारणामा आधारित छ । यस लेखको उद्देश्य दोस्रो भाषाका रूपमा नेपाली भाषा शिक्षणको औचित्य पहिल्याई हालसम्म यस क्षेत्रमा भएका उपलब्धिको लेखाजोखाका साथ शिक्षणीय आधार र कार्यान्वयनका उपाय सुझाउनु रहेको छ । अध्ययनमा गुणात्मक विधि, व्याख्यावादी दृष्टिकोण, मामला (केस) अध्ययनको ढाँचा र दोस्रो भाषा शिक्षणका सिद्धान्तलाई आधार बनाइएको छ । यसका लागि पुस्तकालय कार्यमा आधारित भई द्वितीयक स्रोतका सामग्रीको अध्ययन गरी आवश्यक तथ्य सङ्कलन गरिएको छ । यस क्रममा सङ्कलित तथ्यको विश्लेषण र छलफल गरी प्राज्ञिक जिज्ञासाको खोजी गरिएको छ । नेपाल अधिराज्यको संविधान (२०४७) पछि २०५० मा बनेको राष्ट्रिय भाषा नीति सुझाव आयोगले मातृभाषामा शिक्षा दिने र नेपाली भाषालाई दोस्रो भाषाका रूपमा शिक्षण गर्नुपर्ने प्रस्ताव सर्वप्रथम अगाडि सारेको पाइन्छ । यसैगरी नेपाल सरकार, शिक्षा मन्त्रालयद्वारा दोस्रो भाषाका रूपमा नेपाली शिक्षणका लागि प्रस्ताव तयार भएको र नेपालको संविधान २०७२ मा पनि नेपाली भाषालाई दोस्रो भाषाका रूपमा शिक्षण गर्न सकिने व्यवस्था भए पनि हालसम्म यसतर्फ ठोस कार्य नभएको तथ्य अध्ययनबाट प्राप्त भएको छ । नेपालका बहुसङ्ख्यक नेपालीले नेपाली भाषालाई सम्पर्क र माध्यम भाषाका रूपमा प्रयोग गर्ने सन्दर्भमा समय सापेक्ष पाठ्यक्रम निर्माण, पाठ्यपुस्तक तयार, शिक्षण विधि र प्रक्रियामा सुधार तथा मूल्याङ्कनको यथोचित व्यवस्था गरी दोस्रो भाषाका रूपमा नेपाली शिक्षणलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्ने निष्कर्ष अध्ययनबाट निस्किएको छ । यसर्थ अन्य मातृभाषा भएका विद्यार्थीलाई दोस्रो भाषाका रूपमा नेपाली शिक्षण गरी उनीहरूमा नेपाली भाषाको पहुँचलाई सरल र सम्प्रेष्य बनाउन जरुरी देखिन्छ ।
Deceptive Echoes in Christie’s “The Mystery of the Blue Jar”
This research article examines and analyzes how Agatha Christie employs deceptive sound as a central narrative device in her short story “The Mystery of the Blue Jar.” Christie constructs an acoustic illusion that shapes perception, directs suspicion, and manipulates both the protagonist and the reader. The repeated cry, “Help! Murder! Help!” functions not only as a mysterious disturbance but also as an engine of psychological tension. This research employs Sound Studies and Cognitive Narratology as tools to explore how Christie turns hearing into an unreliable sense. The protagonist believes in the authenticity of the cry because sound seems immediate, vivid, and commanding. Yet the story gradually exposes the instability of auditory perception. This instability becomes the foundation of narrative suspense. This study relies on qualitative close reading of the primary text, supported by selective secondary criticism related to sensory studies, narrative cognition, and detective-fiction techniques. The analysis portrays how Christie employs repetition, isolation, sensory contradiction, and controlled auditory staging to produce confusion. The cry becomes a tool of manipulation rather than a clue to real violence. Through this technique, Christie portrays how sound influences human cognition easily, especially when the listener expects meaning and danger. It becomes an instrument of deception as powerful as visual misdirection.
Fragmented Narratives in Narayan Wagle’s Palpasa Café: A Postmodern Condition
This paper examines Narayan Wagle’s novel Palpasa Café from a postmodern perspective, highlighting its multifictional elements, fragmented narratives, and the coexistence of conflicting ideologies and identities. The novel portrays tensions between traditional and modern worldviews, diverse social identities, varying living standards, and differing beliefs regarding the nature and forms of governance. The primary objective of this study is to explore how the novel promotes hyperreality and fragmentation to construct meaning and truth through diverse human experiences. Issues related to postmodernism are analyzed through the theoretical insights of Jean-François Lyotard’s concept of anti-metanarratives and Jean Baudrillard’s notion of simulacra. Adopting a qualitative research approach, this paper reviews relevant critical commentaries and scholarly works on Narayan Wagle and Palpasa Café. The novel, used as the primary source, provides textual evidence of postmodern features by presenting multiple viewpoints through its characters' actions and interactions. By examining the text through the lens of the postmodern condition, the study demonstrates how characters prioritize individual choices and personal concerns over collective ideologies. Since postmodernism emphasizes fragmentation and rejects unified or totalizing narratives, the findings of this study offer insight into the fragmented nature of contemporary society, where meaning is not fixed but generated through multiple and often competing perspectives.
Subaltern Consciousness and Global Solidarity in Aahuti’s "Gahungoro Africa”
This paper examines Aahuti’s “Gahungoro Africa” through the lens of subaltern theory, analyzing its role in articulating Dalit resistance against caste-based discrimination. The poem not only foregrounds the experiences of Dalits but also situates their struggle within a broader global context of systemic subjugation. By drawing parallels between Dalit marginalization and historical forms of racial and colonial oppression in Africa, Aahuti challenges hegemonic structures that perpetuate inequality. The poem transforms the historically silenced Dalit subject into an active agent demanding dignity, justice, and liberation. Employing the theoretical frameworks of Antonio Gramsci, Ranajit Guha, and Gayatri Spivak, this study investigates how “Gahungoro Africa” disrupts dominant narratives that erase Dalit voices. It explores how the poem critiques religious and social institutions that uphold caste hierarchy, positioning subaltern resistance as central to socio- political transformation. By connecting the Dalit struggle to the global histories of oppression, “Gahungoro Africa” asserts the universality of marginalized voices and their right to justice. This paper argues that Aahuti’s poem is not merely a lamentation but a radical assertion of identity, a call for socio-political change, and aims to dismantle the ‘Caste- System’ to form an inclusive society that acknowledges the voices of the oppressed.
Exploration of Common Theme of Post-colonial Perspectives in Colonial Literature
Post-colonialism as a literary theory deals with literature produced in response to the experiences both the colonizers and the colonized had during colonization and after decolonization. With an inductive reasoning approach on various primary and secondary data about colonialism, neocolonialism, and cultural resistance, this article presents representative responses of critics who shaped the post-colonial theoretical framework in post-colonial literary discourse. It particularly discusses what post-colonial theory as literary criticism focuses its debates on, how culture, language, and other features are taken as one’s identities, and why cultural hegemony over the colonized becomes a matter of responses and resistance. From various critical perspectives and analyses of theorists, this article concludes that orientalism as well as other Western discourses about the natives and culture of colonized land in any place, is just the Western style for dominating the colonized, reconstructing ideology, influencing the culture, and having authority over them. This paper recommends that colonized people must adopt counter cultural resistance approach through writing back to reject colonial view like ‘oriental’, about the colonized people in history, to correct the western misconception and misinterpretations about the colonized people elsewhere. It is the right way to rewrite colonized history, western cultural hegemony, and present reality about any native people and culture based on established critical modalities so far.
A Novel Fluorinated Schiff Base: Synthesis, Spectroscopic Characterization, and Quantum Chemical Study
In this study, we report the design, synthesis, and comprehensive characterization of (E)-N-((1H-pyrrolo[2,3-b]pyridin-4yl) methylene)-2-fluoro-5- (4H-1,2,4-triazol-4-yl)aniline (PTA), a novel Schiff base integrating three bioactive motifs— pyrrolo[2,3-b]pyridine, 1,2,4-triazole, and fluorinated aniline—linked through a conjugated azomethine group. PTA was synthesized via condensation of 2-fluoro-5-(4H-1,2,4-triazol-4- yl)aniline with 1H-pyrrolo[2,3-b]pyridine-4-carbaldehyde under mild reflux conditions, affording a yellow solid in 81% yield. Its molecular structure was confirmed using Fourier-transform infrared spectroscopy (FT-IR), nuclear magnetic resonance spectroscopy (NMR), ultraviolet–visible spectroscopy (UV–Vis), and mass spectrometry. Density Functional Theory (DFT) analyses, including frontier molecular orbital (FMO) and molecular electrostatic potential (MEP) studies, revealed a HOMO–LUMO gap of 3.562 eV, indicating moderate kinetic stability, and identified regions favorable for electrophilic and nucleophilic interactions. Molecular docking with the sulfonylurea receptor SUR1 (PDB ID: 6PZI) demonstrated stable binding through hydrogen bonding, π–π stacking, and van der Waals interactions, highlighting PTA’s potential as an antidiabetic lead. The combined experimental and theoretical findings suggest that PTA’s conjugated framework and electronic properties may be exploited in medicinal chemistry and optoelectronic applications.