यज्ञ परम्परा र कर्मकाण्ड संस्कृति

Abstract

अशोक शिलास्तम्भ जन्मस्मारक शिला बहस लुम्बिनी सम्राट अशोक कर्मकाण्ड र धार्मिक यज्ञ अनुष्ठान नेपाली समाजका अभिन्न अङ्ग बन्दैआएका हुन् । कर्मकाण्ड र यज्ञानुष्ठानसँग जोडिएका धार्मिक, आध्यात्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक, आर्थिक र शैक्षिकलगायत अनेकौं आयामहरू छन् । सुस्वास्थका निमित्त मनोसामाजिक उपचार पद्धतिको रूपमा समेत धार्मिक कृत्यलाई हेरिएको छ । नेपालमा धेरै अभौतिक सांस्कृतिक सम्पदा कर्मकाण्डसँग जोडिएका छन् । धार्मिक प्रयोजनका वस्तु उत्पादन र व्यापारमा आधारित अर्थतन्त्रसमेत कर्मकाण्डसँग जोडिएको छ । कर्मकाण्ड यहाँको संस्कृति र जीवन पद्धति हो । कर्मकाण्डको रहस्य बुझेर या नबुझी मानिसहरू कर्मकाण्ड एवम् यज्ञानुष्ठानमा अभ्यस्त छन् । संसारका अन्य देशका हिन्दू समुदायले अभ्यास नगरेका अनुपम यज्ञ अनुष्ठान र कर्मकाण्ड पद्धति नेपालमा निरन्तर प्रयोगसिद्ध भएको इतिहास छ । हाम्रो यो विशिष्ट सांस्कृतिक पहिचानको विशेषता र महिमा उजागर गर्दै कर्मकाण्डलाई अझै श्रद्धा र विश्वासका साथ जीवन्त राख्नु पर्ने आजको आवश्यकता हो । नेपाली संस्कृतिको अभिन्न अङ्ग, महिमामण्डित वेदोक्त कर्मकाण्ड पद्धतिलाई राजनीतिक र सामाजिक क्षेत्रका केही अल्पज्ञानीहरूले यदाकदा उपहासको विषय बनाएको देखिन्छ । नास्तिकतालाई अग्रगमन र पश्चिमीकरणलाई आधुनिकीकरण ठान्दै कर्मकाण्ड र धार्मिक यज्ञानुष्ठानलाई अशिक्षा र पछौटेपना मान्ने मानिसहरूका बीचमा नयाँ पुस्तालाई हाम्रा मौलिक नेपाली यज्ञ परम्परा र कर्मकाण्ड संस्कृतिको वहुआयामिक विशेषताको ज्ञान दिन जरुरी देखिन्छ । यस अनुसन्धानात्मक लेख सनातन यज्ञ परम्पराको महŒवपूर्णलाई कर्मकाण्ड संस्कृतिमा विश्लेषणात्मक प्रकाश पार्ने उद्देश्यले तयार गरिएको हो । धार्मिक ग्रन्थको अध्ययन, धार्मिक कृत्य अवलोकन, अन्तर्वार्ता र स्वअभ्यासका माध्यमद्वारा प्राथमिक तथा द्वितीयक तथ्याङ्क संकलन गरी विश्लेषणात्मक र विवरणात्मक ढाँचामा यो लेख तयार गरिएको छ ।