माइतघर उपन्यासमा सामाजिक यर्थार्थ (Sudurpaschim Spectrum, 2026)
प्रस्तुत अनुसन्धानात्मक लेख लैनसिंह बाङ्देलको माइतघर (२००७) उपन्यासमा सामाजिक यथार्थको अध्ययनमा आधरित छ । सामाजिक यथार्थ भनेको संसारमा जुन वस्तु जस्तो छ, त्यस्तै रूपमा त्यसको चित्रण वर्णन गर्नुपर्छ भन्ने सिद्धान्त विशेष हो र त्यसको प्रस्तुति उनका उपन्यासमा केकसरी भएको छ भन्ने विषयलाई देखाउन उपन्यासको यथार्थवादी विश्लेषण पद्धति पहिचान गरिएको छ । यस लेखमा बाङ्देलको माइतघर उपन्यासलाई प्राथमिक सामग्रीका रूपमा तथा सामाजिक यथार्थसम्बन्धी सिद्धान्त एवम् विश्लेष्य उपन्याससँग सम्बन्धित अध्ययनलाई द्वितीयक सामग्रीका रूपमा लिइएको छ । यसमा उपन्यासका आधारभूत संरचक वा उपकरणका रूपमा रहेका कथावस्तु, चरित्र, परिवेश र भाषाशैली जसमा सामाजिक यथार्थको टड्कारो अभिव्यक्ति भएको हुन्छ तिनै औपन्यासिक संरचकहरूको वस्तुपरक विश्लेषण गरेर उपन्यासभित्रका सामाजिक यथार्थवादी आधारभूत प्रवृत्तिको निक्र्यौल गरिएको छ । यसमा नेपाली सामाजिक जीवनको यथार्थका साथै अव्यक्तताभित्र गुम्सिएको मनोवैज्ञानिक रूपलाई समेत उद्घाटन गरिएको छ । सानैदेखि छिमेकीका रूपमा हुर्केका हरि र सानीको दुःखान्त प्रेमकथा यस उपन्यासको सार हो । मुख्यतः दार्जिलिङको राजवाडी गाउँ र अंशतः इलामको परिवेशमा केन्द्रित यसमा त्यस ठाउँको प्राकृतिक र भौगोलिक परिचयका साथै सामाजिक, सांस्कृतिक परिवेशको चित्रण जीवन्त ढङ्गमा गरिएको छ । मध्यम र निम्नवर्गीय सामाजिकता चित्रित यस उपन्यासको वातावरण त्रासद र कारुणिक छ । औपन्यासिक पात्रले झेल्नु परेका अनेक घटनाको यथार्थमूलक प्रस्तुतिका साथै मध्यम र निम्नवर्गीय पात्रका जीवनका यथार्थलाई पात्रको स्तरअनुरूप सरल, सहज र स्वाभाविक भाषाशैलीय विन्यासका माध्यमबाट अभिव्यक्ति गरिएको छ । त्यसैले यो एउटा सामाजिक यथार्थवादी उल्लेख्य उपन्यास भएको निष्कर्ष निकालिएको छ ।