नेपालको एकीकरणदेखि आधुनिक संकटसम्म नेपाली सेनाको भूमिका

Abstract

नेपाल एकीकरण, नेपाल-भोट युद्ध, नेपाल-अंग्रेज युद्ध देखि वि.सं. २०७२ सालको विनाशकारी भूकम्प, कोभिड–१९ महामारी, वि.सं. २०८२ भदौ २३ र २४ गते को जेनजी आन्दोलनसम्म आइपुग्दा नेपाली सेनाको भूमिका केवल सैन्य सुरक्षामा सीमित नरही बहुआयामिक राष्ट्रिय संकट व्यवस्थापन संयन्त्रका रूपमा विस्तार भएको देखिन्छ । तथापि, संकटकालीन अवस्थामा सेनाप्रति राज्य र समाजको निर्भरता अत्यधिक हुने तर संकट टरेपछि नेपाली सेनाको सेवा बिर्सनुका साथै अनेकन टिप्पणी हुने गरेको पाइन्छ । त्यसको निरन्तरता पछिल्लो घटना जेनजी आन्दोलन बन्यो । नेपाली सेनाले नेपाल राज्य निर्माण, सार्वभौमिकता संरक्षण, आन्तरिक द्वन्द्व, प्राकृतिक विपद्, स्वास्थ्य आपतकाल जस्ता संकटका विभिन्न चरणहरूमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ । संकटको समयमा नेपाली सेनामाथि अत्यधिक निर्भर रहने तर संकट टरेपछि सेनाको सेवा बिर्सेर अनेकखाले टिप्पणी आउनु विरोधाभास हो । यस आलेखले ऐतिहासिक सन्दर्भ, प्रमुख राष्ट्रिय संकटहरूमा नेपाली सेनाले खेलेको भूमिकाको विस्तृत विश्लेषण गर्दै संकट टरेपछि किन सेनाले गरेको सेवा बिर्सने गरिन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्ने प्रयास गरेको छ । प्राथमिक र द्वितीय स्रोत प्रयोग गरी तथ्यपरक बनाउने प्रयास गरिएको यो अध्ययन गुणात्मक अनुसन्धान विधि अन्तर्गत वर्णनात्मक र विश्लेषणात्मक अनुसन्धान ढाँचामा तयार पारिएको हो ।