पर्यावरण सङ्कट र नेपाली कवितामा संरक्षण चेतना

Abstract

आधुनिकीकरणका विविध मानकहरूले मानवकेन्द्री संरचना निर्माण र उपभोक्तामुखी जीवनशैलीतिर महत्वाकाङ्क्षी बन्दै गएको मानव संस्कृतिलाई नै प्रोत्साहन गरिरहेकाले सहरीकरण र भौतिक सुखसुविधातिर मानिसको अभिरुचि झनै बढ्दै गएको छ । प्रकृतिलाई हेर्ने मानवीय दृष्टि केवल उपभोक्तामुखी हुँदै गएकाले प्रकृति निरन्तर दोहनमा परेको छ । प्रकृति विनाश र पर्यावरणीय असन्तुलनको यस्तो वर्तमान परिघटना नै पर्यावरण सङ्कटको स्थति हो । यस स्थतिमा मानिस लगायत सम्पूर्ण जैविक प्रणाली नै कष्टसाध्य र लोपोन्मुख हुँदै छ । जल, जमिन, जङ्गल र वायुमा आइरहेको विकारका कारण पृथ्वीको तापमानमा वृद्धि भएर मौसमको प्राकृतिक प्रक्रियालाई नै बिथोलिदिएकाले समयअनुसारका पारिस्थतिकीमा नकारात्मक असर परेको छ । यस्तो समयका भोक्ता भएका कविहरूले पर्यावरण जोगाउने उद्देश्यसहित कविता सिर्जना र प्रकाशन गरिनु संरक्षण चेतना विस्तारको एक महत्वपूर्ण प्रयास हो । नेपाली सेना र स्थानीयले मिलेर व्यावहारिक रूपमा दिएको योगदान सर्वविदितै छ । नेपाली कविताले पर्यावरण सङ्कटको यस विषाक्त घडीमा पर्यावरण बोध र प्रकृति संरक्षणको विषयलाई के कसरी  प्रतिनिधित्व गरेको छ भन्ने केन्द्रीय कथ्यमा आधारित भएर यो शोधलेख तयार पारिएको छ । सोद्देश्य चयन गरिएका कवितालाई प्रकृतिको केन्द्रीयता, पारिस्थतिक प्रणाली, प्रकृति र मानिसको सम्बन्धजस्ता विषयमा केन्द्रित रही विषय र सन्दर्भपरक विश्लेषण गरिएको छ । यसका निम्ति पर्यावरणीय समालोचना पद्धतिका सैद्धान्तिक र स्थानीय व्यावहारिक पक्षका आधारहरू विश्लेषण गरिएको छ । प्रस्तुत अनुसन्धानबाट पछिल्लो दशकका नेपाली कवितामा पर्यावरणबोध र पर्यावरण सङ्कटका विषयलाई महत्वका साथ प्रकट गरिएको पाइएको छ भने कविताको  रचनाकारितामा उत्प्रेरणा जगाउने व्यावहारिक प्रयासहरू पाइएका छन् । यस अध्ययनबाट ती कवितामा प्रकृतिकेन्द्री चिन्तनसहित पर्यावरण संक्षणलाई मानवीय कर्मका रूपमा विस्तार गरिनुपर्ने सन्देश दिइएको निष्कर्ष निकालिएको छ ।