नारी एक अनुरोध कवितामा लयविधान

Abstract

प्रस्तुत लेखमा मुकुन्दशरण उपाध्यायद्वारा लिखित नारी : एक अनुरोध कवितामा प्रयुक्त लयविधानको  अध्ययन गरिएको छ । यसमा कवितामा लय सिर्जना गर्ने मुख्य युक्तिहरू पङ्क्तिविन्यास, समानन्तरता, विचलन, विपरीतता, सम्बोधन र लेख्यचिन्हहरूका आधारमा उक्त कवितामा प्रयुक्त लयविधानको विश्लेषण गरिएकाले प्रस्तुत अध्ययन गुणात्मक प्रकृतिको बनेको छ । शास्त्रीय छन्दमा लेखिएको प्रस्तुत कवितामा मन्दाक्रान्ता छन्दका सम्पूर्ण अभिलक्षणहरू प्रयोग भएकाले यसको पङ्क्ति– विन्यास सुनियोजित रहेको छ । स्वर तथा व्यञ्जन वर्णहरूको पुनरावृत्ति गरी शब्दालङ्कारको सुन्दर प्रयोग गरिएको यस कवितामा अन्तरानुप्रासले उत्कृष्ट लय सिर्जना गरेको छ । व्याकरणिक पदक्रम तथा वैचारिकताको विचलन भएको प्रस्तुत कवितामा नारी पुरुषका स्वभावगत विपरीतता, प्राचीनतम र अधुनातन तथा पूर्वीय र पाश्चात्य संस्कृतिगत विपरीतता देखाइएको छ । यसबाट कवितामा सुन्दर लय सिर्जना भई अर्थगाम्भीर्य प्रकट भएको छ । यस कवितामा युगौँदेखि चल्दै आएको नारीपुरुष बिचको भेदभावपूर्ण सम्बन्ध हटेर समतामूलक समाजको निर्माण गर्न आग्रह गर्दै युवाहरूलाई सम्बोधन गरिनुका साथै कवितामा सूचक, विस्मयादिबोधक, तथा योजक चिह्नलाई प्रयोजनपूर्ण तरिकाले प्रयोग गरिएको छ । यसले कवितामा भावगाम्भीर्य प्रकट गर्नुका साथै लयगत विशिष्टता प्राप्त गरेको निष्कर्ष निकालिएको छ । कविता विश्लेषणका लागि पाठविश्लेषणात्मक विधि अपनाइएको छ ।