नेपालमा शैक्षिक उपलब्धिको बदलिँदो स्वरूप

Abstract

यस अध्ययनले नेपाल जीवनस्तर सर्वेक्षण तेस्रो र चौथोका राष्ट्रिय प्रतिनिधित्व गर्ने तथ्यांकहरूको तुलनात्मक विश्लेषणमार्फत करिब एक दशक अवधिमा नेपालको शैक्षिक रूपान्तरणलाई समीक्षा गर्दछ । तुलनात्मक ढाँचामा आधारित यस अध्ययनले साक्षरता, विद्यालय सहभागिता, शैक्षिक स्तरगत प्रगति, विद्यालय छोड्ने प्रवृत्ति तथा सार्वजनिक निजी विद्यालय छनोटमा देखिएका परिवर्तनहरूको मूल्याङ्कन गर्दछ । शिक्षामा आएको परिबर्तन देखाउने यी प्रतिबेदनहरुका एक दशकको नतिजाहरूले आधारभूत शिक्षामा उल्लेखनीय विस्तार, वयस्क साक्षरतामा महत्वपूर्ण वृद्धि र लैङ्गिक समावेशनमा उल्लेख्य प्रगति गरेको देखाउछ । आधारभूत विद्यालय शिक्षामा सहभागिता लगभग सबैलाई समेट्ने स्तरमा पुगेको छ र माध्यमिक तहमा समेत उल्लेखनीय वृद्धि भएको देखिन्छ, जसले नीतिगत सुधार र घरपरिवार स्तरमा बढ्दो शैक्षिक आकांक्षाको प्रभावलाई प्रतिविम्बित गर्दछ । यी उपलब्धिहरूका बाबजुद यस अध्ययनले ठूला चुनौतीहरू अझै कायम रहेको देखाउँछ । आधारभूत तहभन्दा माथि जाने शैक्षिक प्रगति सुस्त छ । औसत अध्ययन वर्षमा उल्लेखनीय सुधार देखिँदैन र उच्च शिक्षामा पहुँच सीमित नै रहेको छ । आर्थिक स्थितिको विषमता अझै पनि शैक्षिक अवसरको मुख्य निर्धारक बनेको छ । गरिब तथा ग्रामीण परिवारका बालबालिकाले माध्यमिक तह पूरा गर्न कठिनाइ भोगिरहेका छन् र गुणस्तरीय निजी विद्यालयसम्म सीमित पहुँच राख्छन् । विद्यालय छोडाइ प्रवृत्तिहरू प्रायः शैक्षिक कमजोरी, घरेलु श्रम दायित्व र कम उमेरमै विवाहजस्ता संरचनागत समस्यासँग जोडिएका देखिन्छन् । ंसमग्रमा, नेपालको शिक्षा प्रणाली समावेशी र विस्तारमुखी बन्दै गएको देखिए पनि समान पहुँच, शिक्षाको गुणस्तर र माध्यमिक तथा उच्च शिक्षातर्फको संक्रमण अझै महत्वपूर्ण चुनौतीका रूपमा देखिएको छ । यी चुनौतीहरू समाधान गर्न सार्वजनिक विद्यालयमा निरन्तर लगानी, पछाडिपरेका समूहहरूका लागि लक्षित सहयोग र माध्यमिक तथा उच्च शिक्षातर्फको प्रवेश सुरक्षित बनाउने नीति अपरिहार्य देखिन्छ, जसले दिगो विकास लक्ष्य र नेपालको मानव विकासका दीर्घकालीन लक्ष्यहरू प्राप्त गर्न पनि मद्दत गर्नेछ । यसैले शिक्षामा गरिने लगानी रास्ट्रिय बिकासको लक्ष प्राप्त गर्ने महत्त्वपूर्ण आधार हो भन्ने बुझाइमा नीति निर्माता पुग्न जरुरी छ, जसले यस क्षेत्रमा लगानी बढाउन मद्दत गर्दछ ।