नेपाली व्याकरण शिक्षणमा निगमनात्मक र आगमनात्मक शिक्षण विधिको तुलनात्मक अध्ययनः सैद्धान्तिक समीक्षा

Abstract

भाषा शिक्षणमा व्याकरणले शुद्धता, अर्थसम्प्रेषण, भाषिक सजगता र सन्दर्भअनुकूल प्रयोगबीच सम्बन्ध स्थापना गर्छ । नेपाली भाषा शिक्षणमा व्याकरण अध्यापनका लागि निगमनात्मक र आगमनात्मक विधि व्यापक रूपमा चर्चित भए पनि कुन विधि सधैँ श्रेष्ठ हुन्छ भन्ने प्रश्नको एकरेखीय उत्तर सम्भव छैन । प्रस्तुत लेखको उद्देश्य यी विधिको सैद्धान्तिक आधार, शिक्षण प्रक्रिया, सिकाइसम्बन्धी मान्यता, सबल पक्ष, सीमा र नेपाली कक्षाकोठामा प्रयोगयोग्यतालाई तुलनात्मक रूपमा विश्लेषण गर्नु हो । अध्ययन गुणात्मक, पुस्तकालयीय तथा वर्णनात्मक–तुलनात्मक ढाँचामा आधारित छ। नेपाली भाषा शिक्षणसम्बन्धी पाठ्यक्रम, पाठ्यपुस्तक र मूल ग्रन्थसँगै निर्देशित दोस्रो भाषा आर्जन, स्पष्ट व्याकरण शिक्षण, खोजमूलक सिकाइ, शिक्षक विश्वास र रूप–अर्थ–प्रयोग सम्बन्धमा केन्द्रित राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय साहित्यको उद्देश्यपूर्ण समीक्षा गरिएको छ । सामग्रीलाई नियम प्रस्तुति, विद्यार्थी सहभागिता, संज्ञानात्मक माग, समय, स्मरण, स्थानान्तरण, उमेर तथा तह, विषयको जटिलता, मूल्याङ्कन र कक्षागत व्यवस्थापनका विषयगत श्रेणीमा विश्लेषण गरिएको छ । समीक्षाले निगमनात्मक विधि स्पष्टता, समय–दक्षता, परीक्षामुखी तयारी र जटिल नियमको प्रारम्भिक व्याख्यामा उपयोगी देखाउँछ; तर अत्यधिक प्रयोग हुँदा रटाइ, निर्भरता र सीमित भाषिक स्थानान्तरणको जोखिम रहन्छ । आगमनात्मक विधिले उदाहरणको अवलोकन, तुलना, परिकल्पना निर्माण, सहकार्य र आत्म–खोजलाई प्रोत्साहन गरी भाषिक सजगता र दीर्घकालीन सम्झनामा सहयोग गर्न सक्छ; तर यसको प्रभाव उदाहरणको गुणस्तर, शिक्षकको सहजीकरण, विद्यार्थीको पूर्वज्ञान र उपलब्ध समयमा निर्भर हुन्छ। निष्कर्षतः नेपाली व्याकरण शिक्षणमा विधि–केन्द्रित प्रतिस्पर्धाभन्दा उद्देश्य, विषयवस्तु र विद्यार्थीअनुकूल सन्तुलित ‘निर्देशित आगमन–समर्थित निगमन’ दृष्टिकोण बढी उपयुक्त देखिन्छ । लेखले उदाहरण–आधारित खोज, संक्षिप्त नियम स्पष्टिकरण, सञ्चारमूलक अभ्यास, प्रतिक्रिया र प्रयोगात्मक मूल्याङ्कनलाई एउटै शिक्षण चक्रमा संयोजन गर्न सुझाव दिन्छ ।