पुन मगर समाजमा प्रचलित जन्मसंस्कार र परिवारको भूमिका

Abstract

प्रस्तुत अध्ययन पुन मगर समुदायमा प्रचलित जन्म संस्कार तथा यसको संरक्षण, अभ्यास र हस्तान्तरणमा परिवारको भूमिकाको समाजमानवशास्त्रीय अध्ययनमा केन्द्रित छ । संस्कार मानव जीवनलाई जन्मदेखि मृत्युसम्म निर्देशित गर्ने सामाजिक तथा सांस्कृतिक अभ्यास भएकाले यसले व्यक्तिको आचरण, नैतिक मूल्य, सामाजिक जिम्मेवारी र सामुदायिक पहिचान निर्माणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दछ । पुन मगर समुदायमा गर्भधारणदेखि जन्म तथा जन्मपछिका विभिन्न चरणसम्म विशिष्ट धार्मिक विश्वास, सामाजिक मान्यता र व्यवहारिक अभ्यासहरू प्रचलित छन् । गर्भावस्थालाई संवेदनशील अवस्थाका रूपमा लिँदै केही धार्मिक, सामाजिक तथा दैनिक क्रियाकलापमा प्रतिबन्ध लगाउने र गर्भवती महिलाको व्यक्तिगत वस्तु अरूले प्रयोग गर्न नहुनेजस्ता विश्वासहरू पाइन्छन् । यस्ता सामाजिक तथा सांस्कृतिक अभ्यासको प्रकृति, निरन्तरता र परिवर्तनलाई गहिराइमा बुझ्न गुणात्मक अनुसन्धान विधिमा प्रयोग गरिएको छ । अध्ययनको मुख्य आधार क्षेत्र म्याग्दी र पर्वत जिल्ला रहे पनि नेपालका अन्य जिल्ला तथा विदेशमा बसोबास गर्ने पुन मगर समुदायलाईसमेत समेटिएको छ । अध्ययनले जन्म संस्कारमा परिवार, विशेषतः आमाबाबु, ज्येष्ठ सदस्य तथा समुदायका अगुवाहरूको भूमिका विश्लेषण गर्नुका साथै आधुनिकता, शिक्षा, बसाइँसराइ र सामाजिक परिवर्तनले संस्कारमा ल्याएको परिवर्तनलाई पहिचान गरेको छ । बदलिँदो सामाजिक परिवेशमा जन्म संस्कारको संरक्षण र पुस्तान्तरणका चुनौती तथा अवसर पहिचान गर्दै सांस्कृतिक पहिचानको निरन्तरतामा यसको महत्त्व उजागर गरिएको छ ।