कक्षा कोठामा सांस्कृतिक पुनरुत्पादन

Abstract

प्रस्तुत लेख कक्षा कोठामा सांस्कृतिक पुनरुत्पादनका सम्बन्धमा विद्यालयमा अध्यापन गर्ने शिक्षकहरूका अनुभव चुनौतीहरूको विश्लेषणमा आधारित भएर तयार पारिएको छ । यसमा गुणात्मक अध्ययन विधि अन्तर्गत न्यारेटिभ (कथात्मक) ढाँचाको प्रयोग गरिएको छ । यस अध्ययनका लागि उद्देश्यमूलक नमुना छनोट विधिद्वारा उत्तरदाताको छनोट गरी सांस्कृतिक पुनरुत्पादनका सम्बन्धमा शिक्षकहरूको दृष्टिकोणलाई केन्द्रमा राखेर समस्याहरूको पहिचान गरिएको छ । विद्यालयले समाजमा विद्यमान सामाजिक संरचना, मूल्य र संस्कृतिलाई शिक्षा मार्फत पुनः निर्माण गर्दछ । विद्यालयलाई सांस्कृतिक पुनरुत्पादनका केन्द्र शिक्षणले केवल ज्ञान मात्र होइन, भाषा, व्यवहार र मूल्य दृष्टिकोण मार्फत सामाजिक संस्कार हस्तान्तरण गरेर पाठ्यक्रम र पाठ्यपुस्तकले प्रायः पहाडी हिन्दू मध्यमवर्गीय समुदायको भाषा, शैली, चाडपर्व, नाम र विचारलाई प्राथमिकता दिन्छ । यसले अल्पसंख्यक समुदायका विद्यार्थीलाई कम मूल्यवान महसुस गराउँछ र उनीहरू शिक्षाबाट टाढिन्छन ्। ‘शुद्ध नेपाली’मा जोड दिने भाषिक एकरूपताको दबाबले मातृभाषा फरक भएका विद्यार्थीलाई सीमान्तकृत गर्छ र सिकाइमा बाधा पु¥याउँछ । शिक्षकहरूको आफ्नै सामाजिक, सांस्कृतिक र भाषिक पृष्ठभूमिले शिक्षण प्रक्रिया र विद्यार्थीसँगको व्यवहारमा गहिरो प्रभाव पारेको हुन्छ । धेरैजसो शिक्षक प्रमुख समुदायबाट आउँदा अल्पसंख्यक विद्यार्थीलाई बुझ्न वा उनीहरूको व्यवहार मूल्याङ्कन गर्न कठिनाई हुन सक्छ, विशेष गरी जनजाति र दलित बालबालिकालाई चुनौतीका बाबजुद, केही शिक्षकहरू अनुभवबाट कक्षाकोठामा रहेको विविधताप्रति सचेत हुँदैनन् । उनीहरूले विद्यार्थीहरूको पृष्ठभूमि बुझ्ने, शिक्षण विधि परिवर्तन गर्ने, स्थानीय उदाहरण प्रयोग गर्ने र विद्यार्थीहरूको भाषाका केही शब्दहरू सिक्ने प्रयास गरेका छन् । यी व्यक्तिगत प्रयास सकारात्मक परिवर्तनको संकेत हुन्छन् तर शिक्षा प्रणालीलाई साँच्चिकै समावेशी र न्यायपूर्ण बनाउन पाठ्यक्रम, तालिम र नीतिगत तहमा संस्थागत परिवर्तन आवश्यक छ भन्ने प्रस्तुत लेखको सार रहेको छ । साथै प्रस्तुत लेखले सम्बन्धित क्ष्ोत्रमा अध्ययन, अनुसन्धान गर्न चाहने तथा यस विषय क्ष्ोत्रप्रति रुचि राख्ने सरोकारवाला सम्पूर्णमा अपेक्षित सहयोग पुर्याउने विश्वास गरिएको छ ।