विद्यालयका कक्षाकोठाभित्र र कक्षाकोठा बाहिर सूचना तथा सञ्चार प्रविधिमार्फत सिकाइको पुनर्संरचनाः रिस्कुलिङ र डिस्कुलिङको सैद्धान्तिक अवधारणा

Abstract

विश्वभर डिजिटल प्रविधिको तीव्र विस्तार र प्रयोगले शिक्षाको स्वरूपलाई मौलिक रूपमा रूपान्तरण गर्दै परम्परागत विद्यालय शिक्षाको सान्दर्भिकता तथा वैकल्पिक सिकाइका ढाँचाहरूबारे नयाँ बहसलाई जन्म दिएको छ । यस अध्ययनले नेपालको सन्दर्भमा सूचना तथा सञ्चार प्रविधि ले रि–स्कुलिङ र डि–स्कुलिङ लाई कसरी एकसाथ अगाडि बढाइरहेको छ भन्ने विषयलाई समालोचनात्मक रूपमा विश्लेषण गरेको छ । यस अध्ययनमा सन् २००० देखि २०२५ सम्म प्रकाशित ४० वटा सहकर्मी–समीक्षित जर्नल लेख, नीतिगत दस्तावेज तथा घटना अध्ययनहरूमा आधारित प्रणालीगत साहित्य समीक्षाबाट प्राप्त प्रमाणहरूलाई आगमन र निगमन विधि मार्फत विश्लेषण गरी निष्कर्ष निकालिएको छ । रि–स्कुलिङको उत्प्रेरकका रूपमा सूचना तथा सञ्चार प्रविधि, डि–स्कुलिङ तथा वैकल्पिक सिकाइका माध्यमका लागि सहायोगिका रूपमा ICT, ICT एकीकरणसँग सम्बन्धित चुनौती र विरोधाभास, तथा शैक्षिक रूपान्तरणको द्वैध उत्प्रेरकका रूपमा ICT गरि जम्मा चार वटा मुख्य विषयगत आयाममा केन्द्रित रहि अध्यानको विश्लेषण गरिएको छ । ICT ले डिजिटल पेडागोजी, मिश्रित सिकाइ, शिक्षक पेशागत विकास तथा पाठ्यक्रम सुधारमार्फत नेपालका औपचारिक शैक्षिक संस्थाहरूलाई आधुनिकीकरण गर्न सहयोग पुर्याउने कुरा यस अध्ययनको निष्कर्ष रहेको छ ।  यससँगै, MOOCs,  YouTube,  रेडियो तथा टेलिभिजनमा आधारित शिक्षण, र सामुदायिक ICT केन्द्रमार्फत विद्यालय क्षेत्र भन्दा बाहिरको सिकाइलाई पनि विस्तार गर्दै सीमान्तकृत र न्यून स्रोत भएका समुदायका सिकारुहरू लाई फाईदा पुगाएको छ । यद्यपि, डिजिटल श्रोत–सामग्रिको असमानता, शिक्षकको सीमित तयारी र प्रविधिको उचित प्रयोगजस्ता चुनौतीहरूले यसको रूपान्तरणकारी सम्भावनालाई सीमित बनाइरहेका छन् । यस अध्ययनले ICT लाई केवल प्राविधिक उपकरणका रूपमा नभई औपचारिक, गैर–औपचारिक र अनौपचारिक सिकाइलाई एकीकृत गर्ने मध्यस्तकर्ताका रूपमा अवधारणागत रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । इलिचको डि–स्कुलिङ आलोचना र सिमेन्सको कनेक्टिभिजमलाई जोड्दै यस लेखले शैक्षिक रूपान्तरणसम्बन्धी सैद्धान्तिक बहसमा योगदान पुर्याउनुका साथै नेपालमा समावेशी र सन्दर्भ संवेदनशील रूपमा ICT को प्रयोगका लागि नीतिगत अन्तर्दृष्टि प्रदान गरेको छ ।

  आर–स्कलिङ, डि–स्कुलिङ, डिजिटल शिक्षा, सिकाइ सञ्जालहरू ।